Zowel in Antwerpen als in Brussel, maar vooral in Mechelen leeft er een ruime groep Chaldeeuws-katholieke christenen, samen enkele duizenden mensen. Wie zijn zij?
Je waant je in het Vlaanderen van de jaren zeventig of tachtig van de vorige eeuw: elke zondag zetten ouders op zaterdagmorgen hun kroost netjes af aan de poort van de Sint-Katelijnekerk in Mechelen, waar ze in drie grote groepen catechese krijgen. Voor de lessen staat niet alleen priester Suleyman Oz in, maar vooral een diaken en enkele adolescenten. Velen blijken familie van elkaar te zijn: ‘Mijn oma is een Oz,’ zegt de ene. ‘En ik heet Yaramis, zoals de meesten hier,’ aldus een ander. Het is inderdaad een hechte gemeenschap: mooie, donkerharige jongens en meisjes met zwarte blinkende ogen, keurig geklede ouders met chique auto’s, oudere mannen leunend op hun stok, bejaarde vrouwen met een witte hoofddoek op. In Mechelen vind je ze vooral aan de Nekkerspoel, een buitenwijk van de stad, waar ze vanouds in de Sint-Libertuskerk samenkomen. Maar ook in de Mechelse binnenstad vieren de Chaldeeuws-katholieken hun oosterse liturgie, in de prachtige gotische Sint-Katelijnekerk. We hebben het over ruim driehonderdvijftig gezinnen.
Catechese
Vandaag vertelt Eliza Oz, familie van Suleyman, enthousiast aan zo’n dertig kleuters en lagereschoolkinderen over het bezoek van de engel Gabriël aan Maria. ‘Wat zou jij denken als er zo plots een engel bij jou voor de deur zou staan?’ Niet alle kinderen zijn even bekendmet de Bijbelverhalen, maar toch weten zij er meer over dan hun geseculariseerde Vlaamse evenknieën. In hun oosters-christelijke gezinnen staat het geloof nog erg centraal. Wat in enkele decennia wel is verminderd, is hun kennis van het Sureth, een neo-Aramees dialect. Het is vaak de enige taal die hun groot- of overgrootouders spreken. Bovendien verloopt de Chaldeeuwse liturgie nog in het klassiek Syriaaks, de neo-Aramese taal waarin de heilige Efrem in de late vierde eeuw in Edessa zijn beroemde hymnen schreef. Vandaar dat aboena Suleyman of één van zijn diakens, elke week aan enkele oudere kinderen de basisbeginselen van deze aloude oosterse talen aanleren. Velen zetten hun beste beentje voor, want zij dromen ervan ook tot subdiaken of diaken te worden gewijd.
Wijdingen
De eerste zondag van de advent had een hoogdag moeten worden voor de Chaldeeuws-katholieke gemeenschap van Sint-Catharina, want er stonden vijf wijdingen op het menu. Vier jonge mannen zouden tot subdiaken of diaken worden gewijd en de 77-jarige gehuwde priester Suleyman Oz tot koorbisschop, een eretitel. Maar de wijdingen werden uitgesteld omdat patriarch Louis Raphaël I Sako bij het pausbezoek in Turkije was en omdat de nieuwe apostolische vicaris voor de Chaldeeuwse diasporachristenen in het Avondland nog niet in Europa was. Wel gaat in de namiddag de opening door van een nieuwe gemeenschapszaal, Vrouwvliet. Het gaat om twee zalen van een begrafenisondernemer dicht bij de stedelijke begraafplaats, die de parochiale vereniging heeft overgenomen en waarvan ze de tussenmuur heeft neergehaald. Er blijft een zeer grote zaal over – op de opening kwamen meer dan vierhonderd man af – met een praktische keuken en enkele belendende ruimtes. Voor het feest zaten vier Chaldeeuws-katholieke priesters broederlijk naast elkaar op het podium.
Twisten
Die eensgezindheid is mooi en merkwaardig, want de Assyro-Chaldeeuwse diaspora in België, Duitsland en Frankrijk kent een turbulente geschiedenis. Deze migratie dateert grotendeels van de jaren tachtig van de vorige eeuw, toen in Turkije de militairen de plak zwaaiden. Vraag echter nooit ‘Ben jij Assyriër?’ of ‘Ben jij Chaldeeër’ aan iemand van wie je de dorps- of familiegeschiedenis niet precies kent, of er staat je wat te wachten. De meest oorspronkelijke christelijke migranten in Antwerpen, Brussel en Mechelen komen inderdaad uit het zuidoosten van Turkije, uit de provincie Mardin, en wel hoofdzakelijk uit de dorpen Herbole en Hassane. Hier ligt trouwens een eerste oorzaak van de verdeeldheid: Hassane was tot zowat 1915 een Assyrisch dorp en de inwoners ervan werden pas Chaldeeuws-katholieken toen het Ottomaanse bestuur de Assyriërs verdacht van ‘collaboratie’ met de Russische tsaren. De Hasnaye hoopten met hun ‘bekering’ aan het genocidale geweld in het laat Ottomaanse Rijk te ontsnappen. Herbole daarentegen was altijd al Chaldeeuws-katholiek.
De vier jonge mannen die hun eerste wijdingen zouden krijgen rondom priester Suleyman Oz.
Twee kerken
Deze verdeeldheid heeft ervoor gezorgd dat de kerkelijke overheden in Mechelen op een zeker ogenblik twee kerken aan de Chaldeeuws-katholieke gemeenschap hebben toevertrouwd. Enerzijds is er de Sint-Libertuskerk aan de Nekkerspoel waar het gros van de Chaldeeërs woont en waar priester Antun Göral uit Bagdad vanaf medio jaren tachtig van de vorige eeuw tot zijn pensionering in 2012 voorging in de Chaldeeuws-katholieke liturgie. Daarnaast werd de aboena Suleyman uit Marseille aangetrokken om voor te gaan in de barokke Sint-Pieters- en Pauluskerk aan de Veemarkt. Later verhuisde deze tweede gemeenschap naar de gotische Sint-Katelijnekerk in het volle stadscentrum. De opsplitsing had alles te maken te maken met het feit dat de Chaldeeuws-katholieke parochianen, net als hun voorgangers, niet langer door eenzelfde deur konden. Gelukkig lijkt deze verdeeldheid met de jaren wat afgesleten te raken, maar er zijn nog altijd twee kerken waar twee verschillende herders de verantwoordelijkheid dragen voor twee kuddes.
Gehuwde en celibataire priesters
Na de dood van Antun Göral nam priester Idris Emlek in Mechelen over, terwijl Musa Yaramis uit Herbole, die in Rome had gestudeerd en in 1999 tot priester was gewijd, aanvankelijk alleen in Brussel dienstdeed. Beide heren kwamen wel erg goed overeen. Aboena Idris was ook in Turkije geboren, maar had het grootste deel van zijn jeugd in Frankrijk doorgebracht. De minzame Emlek was gehuwd en had vier jonge kinderen toen hij in 2022 aan een kanker overleed. Zijn weduwe is nog altijd zeer actief in de kerkgemeenschap. aboena Idris was een grote inspiratiebrond voor David Nas, in Vlaanderen geboren als jongste van een kroostrijk gezin uit – alweer – Herbole. De jongeman was automecanicien en al gehuwd toen hij zijn roeping ontdekte; hij zette zich aan een studie aan het Leuvense seminarie en werd in februari 2024 in de Brusselse basiliek van Koekelberg onder ruime belangstelling tot bi-ritueel priester gewijd. Bi-ritueel betekent dat hij kan voorgaan in zowel de Latijns-katholieke ritus (sinds Vaticanum II natuurlijk in het Nederlands en in Brussel ook in het Frans) als in de Chaldeeuws-katholieke ritus. Priester Nas dient momenteel vooral de Chaldeeuws-katholieke parochie in de Brusselse gemeente Schaarbeek, goed voor een driehonderdtal gezinnen, aangezien aboena Musa in Rome verblijft om er een doctoraat af te ronden.
Viering in de Sint-Libertuskerk met prieser Nazwat Hannah (links)
Brussel
Brussel was trouwens de eerste aankomstplaats van deze Assyro-Chaldeeuwse diaspora. Het is vooral de huisvestingsproblematiek die de christelijke Turken naar het Mechelse of het Antwerpse deed uitwijken. In het Brusselse konden ze voor goedkopere woningen alleen terecht in buurten met vele nationalistische Turkse moslims, niet meteen de omgeving waar christenen uit Noord-Mesopotamië zich thuis voelen. Aboena Suleyman draagt nu dus zorg voor de gemeenschap in de Sint-Katelijnekerk, terwijl tijdens de ziekte en na het overlijden van aboena Idris zijn Brusselse confrater Musa in de Sint-Libertuskerk overnam. Maar nu aboena Musa in Rome verblijft, gaat priester Nawzat Hannah regelmatig in de Sint-Libertuskerk de eucharistie voor. Dat gebeurt tegenwoordig op zondagmorgen om half tien, want aboena Nawzat moet tegen de middag in Antwerpen-Deurne zijn om ook aldaar voor te gaan.
Antwerpen
In het Antwerpse zijn er zowat tweehonderd Chaldeeuws-katholieke gezinnen. Zij werden jarenlang bediend door redemptoristenpater Paulus Sati uit Bagdad, tot deze in moeilijkheden kwam omdat verschillende van zijn parochianen in een maffiazaak betrokken waren geraakt en ook zijn naam werd genoemd. Daarom stuurde de patriarch hem naar Egypte om aldaar voor de piepkleine Chaldeeuwse gemeenschap in te staan. Sati noemt zichzelf in Egypte nu aartsbisschop, hoewel hij in feite slechts koorbisschop is; het ego van deze oosterlingen is vaak vele malen groter dan de realiteit. In Antwerpen komt aboena Firas Ghazi wat helpen, maar deze celibataire priester heeft zijn handen vol aan de Chaldeëers in Nederland, onder meer in Rotterdam, Nieuwegein en Hengelo. Bovendien sukkelt hij met de gezondheid. Het is voor de Chaldeeuwse Kerk niet evident om voldoende priesters te vinden voor haar gelovigen in de diaspora, mannen die én kunnen voorgaan in de Chaldeeuws-katholieke liturgie, én een Europese taal voldoende machtig zijn om in het Westen te integreren.
Chaldeeuws-katholieke liturgie in de Sint-Katelijnekerk in Mechelen
Prioriteiten
Die Chaldeeuws-katholieke gelovigen in de diaspora botsen trouwens overal op dezelfde moeilijkheden: ze zien er oosters uit, zij dragen oosterse namen, als ze recenter uit Irak zijn geëmigreerd spraken ze ook vaak Arabisch, maar… het zijn geen moslims, terwijl ze vaak voor moslims aangezien worden. Dat verklaart meteen waarom hun meisjes ostentatief een kruisje om de hals dragen en de mannen zelf vaak christelijke symbolen op hun armen of handen laten tatoeëren. Wat de ouderlingen en volwassenen onder de Chaldeeuws-katholieken trouwens absoluut niet begrijpen, is waarom wij christenen in het Westen onze christelijke geloofsovertuigingen en tradities niet meer koesteren. Deze christenen zijn hun vaderland doorgaans ontvlucht omdat ze er geen christen konden of mochten zijn… om terecht te komen in het ‘christelijke’ Europa waar de inwoners niet meer christelijk willen zijn of er alvast geen moeite meer voor doen. Het is daarom zo jammer dat de Latijns-katholieke christenen in onze streken nauwelijks moeite doen om de ijzersterke geloofsovertuiging en trouw aan hun tradities van deze mensen beter te leren kennen. Op de opening van de gemeenschapszaal Vrouwvliet was geen enkele vertegenwoordiger van de Vlaamse lokale christelijke gemeenschap aanwezig: geen aartsbisschop, geen hulpbisschop, geen deken, geen priester, geen diaken… Het kan allemaal met laattijdige uitnodigingen en agendaproblemen te maken hebben, maar gaat het niet vooral om prioriteiten?
Tribaal
Voor deze authentieke christenen zijn traditie, geloof, gezin en gemeenschap nog altijd topprioriteiten. Dat heeft mindere kanten: het aantal huwelijken buiten de gemeenschap is beperkt, desnoods komt de echtgenote uit de Frans-Chaldeeuwse enclave in en rond Sarcelles in het noorden van Parijs of uit één van de Chaldeeuwse parochies in Duitsland. Soms zijn er ook heus tribale reflexen. Zo maakte de geslotenheid van de gemeenschap het visa-omkoopschandaal mogelijk onder toenmalig staatssecretaris voor Asiel en Migratie, Theo Francken (N-VA), toen de prominent kerkganger en N-VA-gemeenteraadslid Melikan Kücam tot in het kerkportaal zijn handeltje in humanitaire visa opzette. Het dient gezegd: het zijn de Mechels-Chaldeeuwse priesters die de kat toen de bel hebben aanbonden, waardoor het schandaal uiteindelijk via een undercoverreportage op tv wereldkundig werd en de schuldigen inmiddels achter de tralies zitten. Ook in Antwerpen waren er maffiose praktijken in de gemeenschap. Enkele Yaramis’en zitten er inmiddels in de cel en patriarch Sako verbande de lokale voorganger, redemptorist Sati, voor alle zekerheid naar Egypte.
Qadish
Dit alles neemt echter niets weg van de schoonheid van het geloof zoals het door deze Chaldeeuws-katholieke christenen nog wordt beleefd. Vele kerkgangers lezen geen Syriaaks of begrijpen niet alles wat de priester voor of achter het altaar zegt – het is zoals het Latijn voor het Tweede Vaticaans Concilie voor ons – maar wanneer er Qadish qadish qadish (‘Heilig heilig heilig’) meegebeden moet worden, blijft geen enkele mond stil. De jongens staan erop misdienaar te mogen zijn, de meisjes trekken fier een felgekleurd kleed aan om met het koor te kunnen meezingen. Bij het Onzevader in Jezus’ taal vult de kerk zich met eenstemmig gebed. Priester Nawzat doet ’s morgens vroeg trouwens een grote inspanning om het evangelie na de lezing in het Syriaaks, nog eens in het Nederlands voor te lezen. En na de viering is er wat in een oosters-christelijke gemeenschap nooit ontbreekt: een traktatie en langdurig enthousiast bijpraten.
Opening van zaal Vrouwvliet door priesters Suleyman Oz en David Nas
Wie zijn de Chaldeeuws-katholieken?
De Chaldeeuws-Katholieke Kerk is een afsplitsing van de Assyrische Kerk van het Oosten. Deze laatste is een kerkgemeenschap die in de eerste eeuwen van het christendom in het toenmalige Perzische Rijk is ontstaan, en niet binnen de grenzen van het Romeinse Rijk. Vandaar dat deze Kerk er niet bij was toen op het concilie van Efeze in 431 de patriarch Nestorius van Constantinopel tot ketter werd verklaard, omwille van zijn afwijkende mening over de twee naturen van Christus. De Assyrische Kerk van het Oosten is dus een zogenaamde ‘Kerk van de twee concilies’. Zij is inmiddels groter in de diaspora (Australië, Groot-Brittannië, de Verenigde Staten van Amerika) dan in het moederland, maar de beide laatste patriarchen, Mar Gewargis III en Mar Awa III, besloten om hun patriarchaat weer te vestigen in de hoofdstad van Iraaks-Koerdistan, Erbil. Sinds de historische ontmoeting van de toenmalig Assyrisch patriarch Mar Dinkha IV met paus Johannes-Paulus II in Rome in november 1994, zijn de Assyrische Kerk van het Oosten en de Rooms-Katholieke Kerk het erover eens dat hun christologische stellingen anders verwoord zijn, maar eigenlijk grotendeels op hetzelfde neerkomen.
De afscheuring van de Chaldeeërs en hun toevlucht tot Rome in de zestiende eeuw, had dan ook niets met christologie, dogmatiek of liturgie te maken, maar alles met kerkorde… en met politiek. In 1552 koos een groep christenen de abt van het Rabban Homidz-klooster in Alkosh in de Iraakse ‘vlakte van Ninive’ , Johannes Sullaqa, tot patriarch, en braken daarmee met het toenmalige gebruik dat het patriarchaat overging van oom op neef. Sullaqa trok naar Rome, werd daar in 1553 door de paus tot bisschop gewijd en sloot zich aan bij de katholieke kerk als eerste ‘patriarch der Chaldeeën’. Inmiddels is die Chaldeeuws-Katholieke Kerk met anderhalf miljoen gelovigen aanzienlijk groter dan de Assyrische Kerk van het Oosten. Die groei heeft wellicht ook te maken met de rol die de Chaldeeuws-katholieken binnen de liturgie maar vooral daarbuiten aan het Arabisch toebedelen, terwijl de oorspronkelijke Assyrische gemeenschappen ook buiten de liturgie doorgaans vasthouden aan Syriaakse taalvarianten. Het aantal Chaldeeuws-katholieken in Irak is echter teruggevallen tot ongeveer 300.000 zielen; vooral de inval van de Amerikanen en de Britten in Irak in 2003 en de daaropvolgende opmars van Al-Qaeda en Daesh (IS) hebben hen de das omgedaan.
Traditionele vredeswens
Verder lezen
- August Thiry, Mechelen aan de Tigris. Het verhaal van een dorp en een wereld, (Centrum voor intercultureel management en internationale communicatie (Cimic), 2001.
- De artikelen van Johannes Roldanus & Johan Leemans over de historische ontwikkelingen voor het concilie van Chalcedon, van Lucas Van Rompay over de historische ontwikkelingen van het concilie van Chalcedon tot de Arabisch-islamitische veroveringen, en van Herman Teule over de (Assyrische) Kerk van het Oosten en over de geünieerde Kerken in het Midden-Oosten in: Herman Teule & Alfons Brüning, Handboek oosters christendom, 2018.
- Joseph Yacoub, La France et la reconnaissance du génocide assyro-chaldéen, Sarcelles, Association des Assyro-Chaldéens en France (AACF), 2025.
Lees ook: Nieuwe chaldeeuwse parochiezaal in Mechelen | Otheo
