De Russisch-orthodoxe kerk van de Heilige Maria Magdalena staat midden tussen de woonhuizen in Den Haag. Op de laatste zondag voor de orthodoxe kerst stroomt het al snel vol, Katja glipt net op tijd naar binnen.
De dienst op zondag begint officieel pas om 10.30, maar even na tienen druppelen de parochianen al naar binnen. Mannen, kinderen, en vooral veel vrouwen met een lange rok en een snel over het hoofd geslagen hoofddoek. Het is glad buiten. Katja, voluit Ekaterina Gherasim, is komen lopen en daarom later dan gewild. Voor de kerk trekt ze de groene doek van haar schouders en drapeert hem om haar hoofd. De dertiger slaat met haar rechterhand een kruis: van het voorhoofd naar de buik en van haar rechter naar de linkerschouder. Dan duwt ze tegen de zware houten voordeur.
Katja heeft een Nederlandse moeder en een Russische vader en woonde vanaf haar zesde in Rusland. Ze studeerde linguïstiek in Sint-Petersburg en ging Engelse lesgeven op een kleuterschool toen ze, via de directrice, terechtkwam in een kerk in Poesjkin, een wijk in Sint Petersburg. Ze had er een diepreligieuze ervaring. Katja had het geloof van huis uit niet meegekregen, haar moeder was gedoopt maar niet praktiserend, haar vader overtuigd communist. Maar die ervaring maakte zo’n indruk dat ze kort erop besloot te gaan werken en wonen bij een klooster.
Maria Magdalena
Rechts naast het altaar reciteert een panomar oftewel altaardienaar in het Kerkslavisch gebeden. De gelovigen bidden in stilte. Katja passeert de aanwezigen en loopt naar voren om te bidden voor ‘de moeder Gods’, zoals ze de afbeelding links voorin de kerk, later zal noemen. Met zo’n twintig kerkgangers is het al aangenaam druk. Om ruimte te besparen staan er geen stoelen; de kerkgangers staan met hun gezicht richting het altaar. ‘We bidden met onze geest en met ons lichaam,’ zegt ze. In het midden van de ruimte staat op rood tapijt een icoon van de wederopstanding, waarop Jezus staat gehuld in het licht. Katja slaat nog een kruis, kust het glas en drukt haar voorhoofd ertegenaan.
Katja
De kleine kerk hangt vol goudkleurige iconen. De boedel van de kerk is afkomstig van Anna Paulowna, dochter van tsaar Paul I van Rusland, die in 1816 werd uitgehuwelijkt aan de latere koning Willem II. Het orthodoxe geloof speelde een belangrijke rol in haar leven. Ze wilde best naar Nederland verhuizen en prins Willem II huwen, zolang ze haar geloof maar trouw mocht blijven. Zoals in hun kringen gebruikelijk was, trouwden ze niet in gemeenschap van goederen en behield ze haar eigen toelage uit Rusland. Tot haar bruidsschat behoorde de inrichting van een kapel, die de uitoefening van de orthodoxe eredienst mogelijk moest maken. Haar collectie religieuze objecten omvatte aan het eind van haar leven ruim tweehonderd stukken, waaronder iconen, bijbels, priestergewaden, kerkzilver en religieuze geschriften. Van daaruit zou de orthodoxie zich verder over Nederland verspreiden.
Katja loopt naar voren. Naast het altaar, dat met goud beschilderde panelen wordt afgeschermd, ontvangt de presbyter (priester) parochianen om de biecht af te nemen of te luisteren wat hen bezighoudt. Katja vertrouwt de priester, de Russische vader Georgi, kort iets toe. Biechten is niet verplicht maar wordt aangemoedigd, net als wekelijks ter communie gaan.
Rode briefjes
Katja woonde een jaar bij het klooster in Diveevo toen haar moeder vanuit Nederland belde. Ze ging verhuizen, of Katja ook kon helpen. Haar moeder heeft MS. Katja nam afscheid van haar Russische leven en verhuisde naar Nederland, waar bleek dat haar moeder niet had bedoeld dat Katja voor haar moest zorgen, maar of ze haar wilde helpen met verhuizen. Het had zo moeten zijn. Twee weken later ontmoette ze haar man; een vriend van haar neef.
Katja loopt naar een tafel die tegenover de houten deur staat. Daar kunnen gelovigen smalle goudkleurige kaarsen kopen of een briefje invullen. De rode briefjes zijn voor de levenden die niet aanwezig kunnen zijn, maar die de priester dan toch noemt in gebed, op de zwarte briefjes kun je de namen invullen van overledenen. De kerk telt zo’n honderd parochianen. Het hele bisdom Den Haag en Nederland dat hier gezeteld is, bestaat nu uit zeven parochies verspreid over het hele land.
Katja vult op een rood briefje de naam in van haar man die er vandaag niet is omdat hij nog herstellende is van griep, en van haar geestelijk vader in Rusland. Hij is altijd in haar gedachten en geeft haar advies als ze ergens tegenaan loopt. Zo had ze eens moeite met iemand. Haar geestelijk vader adviseerde haar om het deel waar ze moeite mee had te scheiden van de mens. Hij herinnerde haar aan Jezus. Die had alle mensen lief, terwijl dat nooit wederzijds geweest kon zijn.
Aan Hem is het koninkrijk
Vader Georgi, de priester die vandaag de dienst leidt, gaat rond met het wierrookvat. Even later gaan de middendeuren open en dan verschijnt het altaar, met in het midden in een glazen karaf rode wijn en daarachter een kandelaar met trapsgewijs links en rechts drie kaarsen en een groot kruis. De priester wordt vergezeld door aartsbisschop Elisey die vandaag ziek is en daarom niet zal preken.
Rechts van het altaar staan vier vrouwen in zwarte rokken, doek om het hoofd, winterjas nog aan. De altaardienaar zingt en zij antwoorden.
‘Nogmaals, laten we in vrede samen bidden,’ zegt vader Georgi ineens in het Nederlands. ‘Aan Hem is het koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid.’
Revolutie
Na de dood van Anna Paulowna moest paleis Rustenburg inclusief kapel plaats maken voor het Vredespaleis. De kapel werd tijdelijk ondergebracht in een huurpand, maar toen volgde in Rusland de revolutie.
In 1917 trad tsaar Nicolaas II af, Rusland veranderde in de communistische Sovjet-Unie en de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROK) werd gezien als steunpilaar van het oude bewind. Het communistische regime probeerde het geloof te verbannen. Duizenden gelovigen emigreerden naar de Verenigde Staten en Europa waar zij onafhankelijke kerken stichtten. In Rusland zelf werd de vrijheid van de kerk aan banden gelegd, veel bisschoppen, priesters en gelovigen werden gevangengezet. Zo ontstonden er uiteindelijk drie jurisdicties: het patriarchaat in Moskou, de Russisch-orthodoxe kerk in het buitenland en het Russisch-orthodox aartsbisdom in Constantinopel. Pas enige jaren na de val van de Sovjet-Unie in 2001 zouden de banden weer worden aangehaald. Wereldwijd telt de kerk nu zo’n 110 miljoen aanhangers, waarvan 95 miljoen in Rusland.
Het koor zingt ‘Svjati Bozje, pomiluj nas’ (‘Heilige God ontferm u over ons.’)
De gemeenschap zingt mee met het koor. Het is druk inmiddels, er zijn zo’n vijftig parochianen. ‘Amen’ zegt vader Georgi.
Traditionele waarden
De banden tussen de kerk en de staat werden onder Poetin niet alleen aangehaald, er werd ook een pact gesloten. ‘De kerk onder leiding van patriarch Kirill in Moskou streeft naar niets minder dan hereniging van alle Russen over de hele wereld in een compleet heringericht Rusland,’ schrijft Smeets op de site Raam op Rusland. In de moderne tijd wordt het christendom, dat zijn laatste toevluchtsoord in de ‘Russische Wereld’ heeft gevonden, bedreigd door een globale, seculiere en liberale eenheidscultuur van het Westen, onder leiding van de Verenigde Staten, stelt Smeets. Daartegenover komt het ware christendom tot uitdrukking in het trouw blijven aan de ‘traditionele waarden’.
Anders dan de Russisch-orthodoxe kerk in Amsterdam, die zich losmaakte en zich aan de Russisch-orthodoxe kerk in Constantinopel verbond, blijft deze kerk, waar ook de aartsbisschop zetelt, de moederkerk in Moskou trouw. Hier wordt er nog iedere zondag voor Kirill, de leider van de ROK in Moskou, gebeden. De parochianen houden vast aan de traditie. Ze komen hier om te bidden, niet om politiek te bedrijven.
Iconografie
De panelen voor het altaar zijn weer gesloten. Vader Georgi komt tevoorschijn met een kelk, een rode doek en is geflankeerd door twee altaardienaren. De parochianen hebben hun handen voor de borst geslagen en komen een voor een naar voren. De altaardienaren leggen de rode doek over de kleding van de parochiaan, de priester legt een in wijn gedoopte brood in de mond van de gelovige, die gelijk daarna de voet van de kelk zoent.
‘Halleluja’ klinkt het als de communie voorbij is.
Vader Georgi preekt in het Russisch; hij verhaalt over de oervaders van Jezus en haalt daarbij de evangelielezing van Marcus aan en de brief van de apostel Paulus. Ze herdenken op deze laatste zondag voor kerst de heilige en de niet-heilige voorouders van Jezus.
Katja is naar achteren gelopen. Ze staat naast de houten voordeur bij de langvormige glas in lood ramen waarop twee engelen staan afgebeeld. Ze heeft haar hoofddoek even op haar schouders gelegd. De kaarsen, kleuren en iconen hebben invloed op haar. Naast taaldocent is Katja ook kunstenaar en verdiepte ze zich in iconografie. Voor haar eigen schilderijen laat ze zich inspireren door Slavische folklore en door het Nieuwe Testament. Toen ze gelovig werd, werd het kerkelijk leven, het ritme, de geschiedenis en de gezangen, bepalend voor hoe ze in het leven staat. ‘Dit is niet een plek waar ik alleen op zondag naartoe ga.’
‘Als kunstenaar moet je jezelf opvullen met iets om uit te drukken op een andere manier, ik ben als een kelk met dit geloof gevuld. Ik probeer naar de wereld te kijken door de ogen van het evangelie vanuit orthodox perspectief.’ Veel hedendaagse kunst vindt ze maar cynisch. ‘Ik zie geen schoonheid, geen naastenliefde,’ zegt ze. ‘God is liefde.’
Vrouwen nemen een belangrijke plek in haar werk in. ‘Via de kerk ben ik op een andere manier gaan kijken naar vrouwen,’ zegt Katja. ‘In Rusland zijn vrouwen de baas, in Nederland nemen ze de rol over van mannen, maar daarmee kunnen ze niet in hun eigen kracht staan. De kerk geeft mannen en vrouwen ieder een andere, maar wel een gelijkwaardige rol. Hier leerde ik veel over wat het voor mij betekent om vrouw te zijn.’
Binnentuin
Het is half één geweest en de eerste parochianen verlaten de kerk. De houten beschilderde panelen van het altaar sluiten, de panomar, staat weer rechts van het altaar te reciteren, precies zoals toen de dienst begon.
Achter in de kerk is een deur die leidt naar een binnentuin. Het sneeuwt inmiddels. We lopen door de tuin naar het rijtjeshuis aan de achterliggende straat, het parochiehuis.
Toen na de Russische revolutie de kerk kas leeg was, werd de bouwgrond voor de nieuwe kapel verkocht. Van de opbrengst werd een huis aan de Sweelinckstraat gekocht. Uiteindelijk kon de parochie een huis aan de Obrechtstraat kopen, dat door de achtertuin verbonden was aan de pastorie. Dat verbouwden ze tot kapel.
De helft van de kerkgangers verzamelt zich in het parochiehuis voor de lunch. Voor de dienst vasten de kerkgangers, nu heeft iedereen iets meegebracht en wordt er aan lange zwarte tafels de maaltijd gedeeld.
Gezamenlijk maal (l) en de Heilige Maria Magdalena kerk tussen de Haagse woonhuizen (r)
Oekraïne – Helmond – Den Haag
Ook aan tafel zit Svetlana, die hier vier jaar geleden met haar twee dochters uit Oekraïne arriveerde. Haar Nederlands gaat maar langzaam vooruit. ‘Ik heb aan twee universiteiten gestudeerd maar in de Nederlandse taal voel ik me weer een kleuter,’ zegt ze glimlachend. Haar jongste ging in Oekraïne naar een speciale muziekopleiding, ze speelde piano. Nu maakt ze deel uit van het kerkkoor. Ieder zondag komt Svetlana vanuit haar dorp buiten Helmond naar de kerk in Den Haag; eerst een uur fietsen, dan de trein naar Den Haag, dan nog een stuk met de tram. Ze glimlacht. ‘Drie uur reizen. In Oekraïne was ik er met vijf minuten.’
De oorlog met Oekraïne viel ook Katja zwaar. Haar hele jeugd had ze gehoord dat er niets erger was dan oorlog. Nu viel haar land zelf een ander land binnen, nog wel Oekraïne, dat altijd als deel van ‘ons’ had gevoeld. ‘Veel Russen wonen daar, veel Oekraïners wonen in Rusland. Het doet pijn om te weten dat mensen daar niet veilig zijn.’ In de kerk komen ze gelukkig nog altijd samen.
