De rivaliteiten tussen de patriarchaten van Moskou en Constantinopel zijn in de orthodoxe wereld niets nieuws. De door het patriarchaat Moskou gesteunde oorlog in Oekraïne heeft de situatie alleen verder aangescherpt. Maar de retoriek in recente uitlatingen van Russische zijde is zelfs tegen deze achtergrond extreem, zodat inmiddels ook westerse media erover berichten, onder meer recent het Nederlands Dagblad.
Het persbureau van de Russische civiele buitenlandse inlichtingendienst (SVR) noemde de oecumenische patriarch van Constantinopel in een bericht van 12 januari een ‘duivel in menselijke gedaante’ en de antichrist. Zo schrijft de geheime dienst op zijn website dat ze informatie zouden hebben ontvangen waaruit blijkt dat patriarch Bartholomeüs, die de orthodoxe kerk in Oekraïne zou hebben verdeeld, zijn ‘schismatieke activiteiten binnen de orthodoxe kerkelijke ruimte’ voortzet. Nu zou hij ‘zijn zwarte oog’ op de Baltische staten hebben laten vallen. ‘Deze ”duivel in menselijke gedaante” zou bezeten zijn van het idee de Russische orthodoxie uit het gebied van de Baltische staten te verdringen.’ Hij zou daar kerkelijke structuren neer willen zetten die afhankelijk zijn van Constantinopel, aldus de verklaring.
Agressieve honger
Bartholomeüs zou daarbij worden gesteund door de Britse veiligheidsdiensten, die in Europa actief russofobie zouden aanwakkeren. Met hun hulp zou de oecumenische patriarch, die ’verzonken is in de doodzonde van het schisma’, een gemeenschappelijke taal hebben gevonden met de Baltische regeringen om onrust te zaaien in de Russisch-orthodoxe wereld. Samen met lokale ’nationalisten en neonazi’s’ zou hij proberen de orthodoxe kerken in Litouwen, Letland en Estland los te maken van het patriarchaat van Moskou en hun geestelijken pogen te overtuigen zich aan te sluiten bij door Constantinopel gecreëerde marionet-kerkgemeenschappen.
‘De agressieve honger van de “antichrist van Constantinopel” is niet beperkt tot Oekraïne en het Balticum.’ Met zijn ‘achterbaksheid’ zou hij stap voor stap ook de landen van Oost-Europa overspoelen. Om de ‘bijzonder weerspannige’ Servisch-Orthodoxe Kerk’ een slag toe te brengen, zou hij van plan zijn de niet-erkende Montenegrijns-Orthodoxe Kerk de autocefalie te verlenen. In kerkelijke kringen zou worden gezegd dat patriarch Bartholomeüs het levende lichaam van de Kerk uiteenrukt, aldus de SVR.
Vreemd
Het Russisch-orthodoxe exilportaal ‘Christenen tegen de oorlog’ noemt de melding ‘zeer vreemd‘. Sommige dingen zijn inderdaad vreemd: de aanwezigheid van het oecumenisch patriarchaat in landen van Oost-Europa is niets nieuws en geen spectaculaire informatie, zeker niet voor de Baltische staten. Alleen lijkt uit de melding van de geheime dienst alsof ze daar nu voor de eerste keer van horen. De Pools-Orthodoxe Kerk (POK) staat sinds een patriarchaal decreet uit 1924 onder de jurisdictie van Constantinopel. In Estland bestaat sinds de jaren negentig van de 20e eeuw, naast de structuren van het patriarchaat van Moskou, een parallelle kerk onder de paraplu van Constantinopel. Sinds 2024 bestaat er een exarchaat van het oecumenisch patriarchaat in Litouwen, dat ook dissidente, gevluchte priesters uit Rusland en Belarus heeft opgenomen. Over deze jurisdicties is altijd strijd geweest. Na de Tweede Wereldoorlog ondernam de onder Stalin weer toegelaten Russische Orthodoxe Kerk pogingen om de Pools-Orthodoxe Kerk weer onder haar gezag te brengen, uiteindelijk tevergeefs. Ook de Baltische staten, die een grote Russischtalige en grotendeels orthodoxe minderheid kennen, zijn sinds het einde van de Sovjet-Unie betwist gebied. Vanwege de oprichting van een parallelle, naast het Moskouse patriarchaat bestaande structuur in Estland, was er in 1996 zelfs sprake van een kortstondig schisma, dat weer is bijgelegd. Russische dissidente priesters en parochies kwamen in West-Europa vaak onder de paraplu van Constantinopel terecht. Ook in Moldavië bestaan twee parallelle orthodoxe kerken, al gaat het daar om een rivaliteit tussen Moskou en het Roemeense patriarchaat in Boekarest. Er zijn in Moskou echter nooit vergelijkbare stemmen over patriarch Daniel van Roemenië te horen geweest.
Nieuwe retoriek
De website van de geheime dienst identificeert de ‘kerkelijke kringen’ waaruit de informatie afkomstig zou zijn niet nader. De informatie is dus niet nieuw, de retoriek wel: een mengeling van eschatologisch vocabulaire (antichrist) en Kremlin-dictie (over het vermeende naziregime in Kyiv). Ondanks alle vijandelijkheden worden zulke tonen tot nu toe niet aangeslagen door officiële instanties binnen het patriarchaat van Moskou zelf. Alleen soms door radicale minderheden binnen deze kerk en enkele lokale bisschoppen. Opvallend is dat het hier een persbericht van de geheime dienst betreft, dus niet van een kerkelijke, maar van een staatsinstantie. Politieke kringen – en zoals bekend ook Poetin zelf – eigenen zich kerkelijke standpunten wel degelijk toe, heel anders dan inlichtingendiensten of politici in het Westen dat zouden doen. Zij hebben echter niet de competentie voor een adequate duiding ervan en reproduceren kerkelijke retoriek vaak ongefilterd, meestal zonder kennis van de theologische inhoud of de feitelijke achtergrond.
Bovendien is de melding uitsluitend in het Russisch verschenen; nergens werd – zoals de websites van het kerkelijk buitenlands bureau of het patriarchaat dat anders vaak doen – een vertaling meegeleverd. De melding is waarschijnlijk vooral bedoeld voor intern gebruik, dat wil zeggen voor een Russischtalig publiek. Daarbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de genoemde Russischtalige minderheden in met name de Baltische staten.
Het patriarchaat van Constantinopel toonde zich in een nuchter geformuleerde en korte verklaring bedroefd over de aanval. In de reactie wordt verklaard, dat Bartholomeüs sinds de verlening van de autocefalie aan Oekraïne in 2019 wordt aangevallen door kerkelijke en politieke autoriteiten en door individuen in Rusland. Deze aanvallen, aldus de melding, becommentarieert het patriarchaat niet, en dat doet het ook in dit meest recente geval niet. ‘Verzonnen scenario’s, nepberichten, beledigingen en vervalste informatie van allerlei aard door propagandiste’ kunnen het oecumenisch patriarchaat niet weerhouden van zijn dienst en zijn ‘oecumenische missie. ‘
Waaruit deze ’oecumenische missie’ precies bestaat, wordt niet nader toegelicht. Zo bracht de Montenegrijnse president Jakov Milatović in september 2025 nog een bezoek aan het oecumenisch patriarchaat. Er werden diplomatieke beleefdheden uitgewisseld, maar van enige kerkelijke verschuiving van jurisdictie was zelfs tussen de regels door geen sprake. Dit is opvallend omdat er al langere tijd zorgen bestaan dat de Kerk van Montenegro zou willen breken met de Servisch-Orthodoxe Kerk
Op de officiële website van het Moskouse patriarchaat is over vermeende plannen van Bartholomeus in zake Montenegro niets te vinden. Een commentaar op het ‘vreemde’ bericht van de geheime dienst ook niet.
Zie ook: ‘NÖK‘.
Openingsfoto: patriarch Bartholomeüs van Constantinopel in 2023. ©Griekenland. Min. van BZ.
