Een meerderheid van de Oekraïners wil dat verschillende orthodoxe kerken naast elkaar kunnen bestaan, mits zij de onafhankelijkheid en verdediging van het land steunen. Dat blijkt uit onderzoek van het Centrum voor Oost-Europees en Internationaal Onderzoek (ZOiS) en het Internationaal Instituut voor Sociologie van Kyiv (KIIS).
Momenteel is de relatie tussen de verschillende orthodoxe kerken in Oekraïne gespannen. Een van hen, de Oekraïense Orthodoxe Kerk (OOK), is verwikkeld in een rechtszaak over haar al dan niet bestaande banden met Moskou. Er is hier veel ophef over in de Oekraïense media; zowel in het Westen als in Oekraïne wordt deze ontwikkeling nauwlettend gevolgd. Op ons Platform hebben wij hier eerder over bericht. Een andere conclusie uit het onderzoek luidt dat een groot deel van de Oekraïners weinig weet van het reilen en zeilen van de OOK.
Het onderzoek werd uitgevoerd door Olena Bogdan, voormalig voorzitter – tussen 2020 en 2022 – van de Oekraïense dienst voor etno-politiek en vrijheid van geweten (DESS), een centrale instelling die zich onder andere bezighoudt met vragen rondom religie. De enquête uit mei en juni 2026 laat zien welke voorwaarden Oekraïners belangrijk vinden voor religieuze verscheidenheid. Kerken moeten de nationale soevereiniteit respecteren, de Russische invasie afwijzen en de verdediging van Oekraïne zegenen. Onder die voorwaarden vindt 51 procent dat er ruimte is voor meerdere orthodoxe kerken. Zestien procent kiest voor één orthodoxe kerk voor het hele land.
Voorkeur voor verscheidenheid
Ook binnen de twee grootste orthodoxe kerken overheerst de voorkeur voor verscheidenheid. Onder leden van de OOK bedraagt de steun 57 procent. Bij de Orthodoxe Kerk van Oekraïne (OKO), die in 2019 op initiatief van het patriarchaat van Constantinopel is opgericht uit meerdere onafhankelijke Oekraïense orthodoxe kerken, ligt dat aandeel op 56 procent. Het idee van één nationale orthodoxe kerk spreekt respectievelijk 15 en 26 procent aan.
Deze voorkeuren komen naar voren op een moment dat de Oekraïense overheid de positie van de OOK juridisch aanvecht. Volgens de staatsinstantie voor religieuze aangelegenheden staat de metropolie van Kyiv van de OOK onder gezag van de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROK). Een verklaring van een OOK-synode uit mei 2022 over het verbreken van eerdere banden met Moskou wordt door de overheid als onvoldoende beschouwd. Een wet uit 2024 verbiedt in algemene termen de verbondenheid van een religieuze instelling met een vijandelijke externe macht. Vanwege de Russische kerkelijke steun aan de invasie van Oekraïne, kwam de OOK in de problemen.
De overheidsinstantie vraagt de rechter de rechtspersoonlijkheid van de metropolie te ontbinden en haar bezittingen aan de staat over te dragen. De OOK bestrijdt het beeld van afhankelijkheid en stelt dat zij zichzelf bestuurt en het Oekraïense verzet steunt. De procedure begon op 3 september 2025 en loopt op het moment van publicatie nog steeds.
Veel belangstelling, weinig kennis
Verschillende rechtszaken zijn nog steeds niet afgerond, terwijl de OOK in het dagelijkse leven onder druk komt. Zo had de kerkleiding en de theologische academie van de OOK het Holenklooster in Kyiv, dat sinds de onafhankelijkheid 1991 door de overheid als residentie was toegestaan, in 2023 moeten verlaten. Een aantal parochies is ondertussen van de jurisdictie van de OOK overgestapt naar de ‘nationale’ OKO, maar nog steeds is het aantal van parochies van de OOK groter dan van de OKO. Tevens is ook volgens andere peilingen de kennis van een groot deel van de bevolking over het conflict, en over het profiel van de kerken, gering. Mensen gaan naar de kerk zonder er te veel aandacht aan te besteden onder welke jurisdictie deze kerk valt. Ook is mogelijk het aantal mensen dat zich – zonder al te veel belangstelling voor deze conflicten – als ‘gewoon orthodox’ beschouwd, nog steeds aanzienlijk. De interpretatie kan worden betwist, maar zij past bij de bevindingen van het ZOiS rapport.
Externe beschouwers hebben de relatie tussen de orthodoxe kerken in Oekraïne recent vaak als slecht en gespannen omschreven. Maar ondanks het felle debat over de OOK ontbreekt het bij veel Oekraïners aan basiskennis over deze kerk. Bij de vier kennisvragen van een enquête van het ZOiS en het KIIS gaf slechts 6 tot 22 procent van de deelnemers het juiste antwoord. Minstens een derde wilde meer over de kerk weten. Ongeveer een derde miste die kennis eveneens, maar had geen behoefte aan verdere informatie.
Een van de vragen betrof de zeggenschap over priesterwijdingen en benoemingen. Volgens de officiële kerkelijke documenten neemt de OOK deze besluiten sinds 1990 binnen Oekraïne. Toch dacht 17 procent dat Moskou daar tot februari 2022 over besliste. Slechts 6 procent wist dat deze voorstelling onjuist was. Daarnaast kende 32 procent het antwoord niet, maar wilde het wel weten. Nog eens 32 procent toonde geen belangstelling.
Europese integratie
De reactie van metropoliet Onoefri, het hoofd van de OOK, op de invasie bleek bij weinigen bekend. Hij sprak op 24 februari 2022 zijn steun uit voor de Oekraïense soevereiniteit, territoriale integriteit en de Pekra strijders en veroordeelde de aanval op het land in duidelijke taal. Dertien procent herkende deze informatie als juist, terwijl vijf procent haar ten onrechte als onjuist bestempelde. Nog eens 42 procent wist het antwoord niet en wilde daarover meer informatie ontvangen.
Olena Bogdan, auteur van het ZOiS-rapport, verbindt de uitkomsten aan de democratische en Europese ambities van Oekraïne. Religieuze verscheidenheid is voor Oekraïne een belangrijke basis voor Europese integratie. Daarom is het relevant dat de meerderheid van de ondervraagden zich vóór deze verscheidenheid uitspreken, met de eis voor steun aan de soevereiniteit van Oekraïne als verbindend standpunt.
Openingsfoto: Het Holenklooster in Kyiv, tot 2023 de zetel van de Oekraïense Orthodoxe Kerk, sindsdien de zetel van de Orthodoxe Kerk van Oekraïne. Bron: Daniel Kraft, Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dormition_and_Refectory_Churches_Lavra.jpg
