Milieu- en klimaatverandering zijn de grootste bedreiging in de menselijke geschiedenis. Dit heeft Bartholomeus I, oecumenisch patriarch van Constantinopel, geschreven in zijn boodschap voor het orthodoxe kerkelijke nieuwjaar en de Wereldgebedsdag voor de Schepping op 1 september 2026. Volgens de patriarch moeten mensen hun ideeën over vooruitgang, hun mensbeeld en hun verhouding tot de natuur fundamenteel herzien: een ‘Copernicaanse omwenteling’.
Bartholomeus waarschuwt voor de gevolgen van het voortdurende streven om de natuur te beheersen en uit te buiten. De mens gedraagt zich alsof hij zelf God is, en stelt zijn eigen geopolitieke ambities, economische belangen en consumentisme boven het welzijn van de schepping.
Het dominante mensbeeld en de daaruit voortkomende ‘zonden van de moderniteit’ vergroten volgens Bartholomeus de kloof tussen mens en natuur, waarmee ons gezamenlijk ‘huis’ wordt ondermijnd. ‘Mensen kunnen niet blijven doen alsof zij de gevolgen van hun handelen niet kennen,’ zo stelt de patriarch. ‘En de aarde kan niet onbeperkt schade verdragen of zichzelf niet blijven herstellen.’
Bartholomeus noemt een nieuw ecologisch verantwoordelijkheidsbesef een onvoorwaardelijke morele plicht. Hij roept op tot inzet op internationaal, nationaal, lokaal en persoonlijk niveau. Politiek, bedrijfsleven, wetenschap, samenleving, kerken en religies dragen daarin allemaal verantwoordelijkheid.
Ecologie en spiritualiteit
Het Oecumenisch Patriarchaat verbindt al sinds 1989 ecologie en spiritualiteit, eerst onder patriarch Dimitrios I en vanaf 1991 onder Bartholomeus. ‘De ecologische symposia, de bijbehorende dialogen tussen christenen en tussen religies, de concrete standpunten van de Kerk van Constantinopel over milieuvraagstukken, de aandacht voor de sociale dimensies en gevolgen van de ecologische crisis en talrijke andere initiatieven vormen een krachtige bijdrage aan de milieu-ethiek,’ aldus Bartholomeus. De inmiddels 86-jarige patriarch, die vanwege zijn inzet voor milieubescherming en een andere omgang met de schepping ook de bijnaam ‘de groene patriarch’ kreeg, benadrukt dat hij zich hiervoor ook in de toekomst onverminderd zal inzetten.
De jaarlijkse aandacht voor de schepping gaat terug op een oproep van Dimitrios I uit 1989. Hij nodigde christenen uit om op 1 september God te danken voor de wereld en te bidden voor haar bescherming en verlossing. De gehele orthodoxe kerk sloot zich in 1992 bij dit initiatief aan.
In 2007 volgde een verbreding tijdens de derde Europese Oecumenische Assemblee in het Roemeense Sibiu. De deelnemers stelden voor de periode van 1 september tot 4 oktober aan de schepping te wijden. Gebed en een duurzame levensstijl moesten samen bijdragen aan het tegengaan van klimaatverandering. Sinds 2015 heeft de Wereldgebedsdag voor de Schepping ook een officiële plaats op de katholieke kalender.
Wereldgebedsdag voor de Schepping
Binnen deze kerkelijke betrokkenheid bij ecologische verantwoordelijkheid speelden Bartholomeus en paus Franciscus een prominente rol. Franciscus verwees in zijn encycliek Laudato si’ naar de inzet van de ‘groene patriarch’ als voorbeeld.
Paus Leo XIV vraagt dit jaar vooral aandacht voor de ecologische gevolgen van gewapende conflicten. In zijn boodschap voor de Wereldgebedsdag voor de Zorg voor de Schepping beschrijft hij hoe oorlog hele leefomgevingen aantast. De schade strekt zich uit tot ecosystemen, lucht, water en de voedselvoorziening.
Volgens Leo kunnen die gevolgen nieuwe gewelddadige conflicten in de hand werken. Schaarste en milieuschade verdiepen armoede en ongelijkheid en vergroten spanningen binnen samenlevingen. Zo ontstaat een vicieuze cirkel waarin oorlog en de vernietiging van de leefomgeving elkaar versterken.
Dit artikel verscheen eerder op de website van de ORF (Österreichischer Rundfunk): https://religion.orf.at/stories/3237111/
Openingsfoto: Patriarch Bartholomeus I op een bijeenkomst van Arctic Circle, een internationaal netwerk voor overleg over de (ecologische) toekomst van het Poolgebied, in 2017. Bron: Arctic Circle, Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:His_All-Holiness_Ecumenical_Patriarch_Bartholomew_I_at_-ArcticCircle2017_(37625491456).jpg
.jpg){kind=link}