Op zaterdag 3 oktober organiseert Museum Catharijneconvent het Catharijne&Co festival rondom het thema Stilte & Kunst. Rondom verschillende activiteiten kunnen bezoekers onderzoeken hoe stilte je ervaring van kunst, de wereld en jezelf kan veranderen. Aandacht, onthaasting en verwondering zullen centraal staan. Tijdens deze dag zal Marieta Rotariu een atelier icoonschilderen verzorgen. In één dag brengt zij stap voor stap, van donker naar licht, een icoon van Sint Johannes de theoloog in Stilzwijgen tot leven.
Het thema stilte speelt een specifieke rol in de spiritualiteit van de oosters-orthodoxe kerk. Het centrale concept is hesychia (stilte, rust). De orthodoxe monastieke traditie heeft hier eeuwenlange ervaring mee opgebouwd die wel wordt aangeduid als hesychasme. Hesychasme verwijst naar een specifieke monastieke stroming die het onderwerp werd van theologische controverse binnen de orthodoxe kerk in de 14de eeuw. De heilige Gregorius Palamas (1296-1359), een Griekse aartsbisschop en monnik op berg Athos, was de belangrijkste vertegenwoordiger van deze theologie van de stilte. In zijn theologie combineerde hij verschillende oudere aspecten uit de monastieke traditie, zoals het afgezonderde leven van een kluizenaar, en de beoefening van innerlijk gebed gericht op eenheid met God door middel van het Jezusgebed. Palamas beschreef deze spirituele praxis als de ervaring van de ongeschapen goddelijke krachten — dezelfde krachten die de apostelen op de berg Tabor tijdens de transfiguratie ervoeren. De theologie van Palamas gaf uitdrukking aan de spiritualiteit van de kloostergemeenschappen op de berg Athos, die het Jezusgebed beoefenden, en zou uiteindelijk door de meerderheid van de geestelijken beschouwd worden als integraal onderdeel van de orthodoxe traditie.
Geest en hart
Volgens deze theologie van de stilte is het doel van deze stilte om ‘de geest naar het hart te brengen’ en het gebed van de geest en het hart te beoefenen: ‘Heer Jezus Christus, Zoon van God, heb medelijden met mij, een zondaar.’ Het doel is dat het gebed zich van het verstand naar het hart verplaatst en onophoudelijk voortduurt, onafhankelijk van de activiteit van het verstand. Degenen die deze toestand bereiken, theosis genaamd, zijn in staat om het gebod van Christus na te leven: ‘Bid zonder ophouden.’ Door middel van theosis opent de mens zijn hart zodat God zich daarin kan vestigen en wonen. Dit is de toestand waarnaar de apostel Paulus verwijst wanneer hij zegt: ’Ik leef niet meer, maar Christus leeft in mij.’ Zoals in de Zaligsprekingen wordt gezegd: ’Zalig zijn de reinen van hart, want zij zullen God zien.’ Zo wordt de zuivering van het hart door het gebed een manier om God te leren kennen.
Volgens de hesychastische theologie kan rationele speculatie ons niet tot kennis van God brengen, hoe hard we ook ons best doen om Hem te bestuderen of te begrijpen. Zonder de zuivering van het hart en de geloofservaring, waardoor God Zich aan de mens in het gezuiverde hart openbaart, zijn we gedoemd om van de ene waanvoorstelling in de andere te belanden. Volgens de hesychastische theologie heeft het bedrijven van theologie pas echt zin na een geloofservaring en de genade van de Heilige Geest.
De hesychastische weg van stilte en gebed wordt in de orthodoxe kerk echter met de nodige voorzichtigheid benaderd. We kunnen de analogie van vuur gebruiken: wanneer het onder controle wordt gehouden en beperkt blijft tot een daarvoor bestemde plek, is vuur uiterst nuttig; een ongecontroleerde bosbrand kan echter enorme verwoesting aanrichten. Daarom raadt de orthodoxe kerk het af om de hesychastische weg te beoefenen buiten de context van de orthodoxe kerk of zonder de begeleiding en het toezicht van een ervaren geestelijk begeleider, meestal een oudere monnik of non, of een priester.
Dit roept voor ons als museum de vraag op, op welke manier iemand die de orthodoxie benadert zonder eerdere ervaring of verankering in de orthodoxe traditie — bijvoorbeeld een bezoeker die deelneemt aan een workshop in een museum — de orthodoxe stilte op de best mogelijke manier kan ervaren.
Goddelijke Liturgie
Het meest voor de hand liggende antwoord zou zijn: door een gerichte en aandachtige aanwezigheid tijdens de Goddelijke Liturgie. Dit is misschien wel de beste manier voor een bezoeker om de orthodoxie in haar meest authentieke vorm te ervaren. Zo’n ervaring hoeft niet per se rationeel benaderd te worden. Men hoeft niet elk woord van de gebeden of melodieën te begrijpen, noch de betekenis te kennen van elke handeling die door de priesters, diakenen en andere ambtsdragers wordt verricht. Evenmin hoeft men op zoek te gaan naar een bepaald gevoel of een bepaalde emotie. Deelname aan de Goddelijke Liturgie spreekt alle vijf de zintuigen aan. Het is daarom goed om alles gewoon te beleven met een nuchtere en aandachtige aanwezigheid. Zo’n ervaring kan op zichzelf de weg verder openen en de bezoeker wellicht aanmoedigen om diepere lagen te gaan ontdekken van alles wat er is beleefd.
Aangezien de Goddelijke Liturgie niet kan en mag worden gereduceerd tot een museumvoorstelling, heeft Museum Catharijneconvent gezocht naar een ervaring die zowel toegankelijk is als geworteld in de orthodoxe traditie. Eén van die benaderingen is de presentatie van de iconenschilderkunst als levende spirituele en artistieke praktijk.
In deze setting zal de Roemeens-orthodoxe iconenschilderes Marieta Rotariu in stilte een icoon van de heilige Johannes de Theoloog in Stilzwijgen schilderen, in een ruimte die zo is ingericht dat deze een authentieke sfeer oproept, geworteld in de orthodoxe liturgische praktijk. Bezoekers kunnen door de ruimte lopen terwijl de icoon wordt geschilderd, en kunnen de sfeer als geheel waarnemen en ervaren: luisteren naar orthodoxe liturgische muziek, de geur van gezegende mirre ruiken, en aandachtig toekijken hoe de icoon wordt geschilderd. In plaats van het orthodoxe geloof via woorden of intellectuele concepten uit te leggen, stelt deze aanpak bezoekers in staat om een sfeer te ervaren die gevormd wordt door orthodox gebed, sacrale kunst, geluid en ritueel.
De apostel Johannes was de enige apostel die de titel ‘theoloog’ kreeg: een teken van zijn diepe spiritualiteit en wijsheid. Op de icoon houdt hij het rvangelie in zijn handen en legt hij zijn vingers tegen zijn lippen, alsof hij zijn mond bedekt. Hij schrijft niet iets uit zijn eigen verbeelding, maar luistert naar de engel die een boodschap in zijn oor fluistert. De vierde-eeuwse heilige Evagrius Ponticus stelt: ‘Als je een theoloog bent, bid je werkelijk. Als je werkelijk bidt, ben je een theoloog.’ Op deze icoon wordt de apostel Johannes afgebeeld als een ware theoloog: in stil, contemplatief gebed. Tegen de 15e en 16e eeuw werden dergelijke iconen van de heilige Johannes de Theoloog in Stilzwijgen vaker te vinden in Russische kloosters waar dergelijk contemplatief gebed werd beoefend.
Als deze omgeving museumbezoekers aanspreekt en hun interesse wekt om de orthodoxe eredienst dieper te ervaren, zal het bijwonen van de Goddelijke Liturgie in een van de tientallen orthodoxe kerken in Nederland een nog completere ervaring bieden.
—
Meer informatie: Catharijne & Co: Stilte & Kunst – Catharijneconvent
Meer informatie:Leer Byzantijnse iconen schilderen bij Marieta – Schilderlessen
Voor de verschillende programmaonderdelen is reserveren niet nodig. Sommige activiteiten hebben een beperkt aantal plaatsen, dus zorg dat je op tijd aanwezig bent. Vol = vol.
De afbeelding van de icoon van Sint Johannes de theoloog in Stilzwijgen is afkomstig van het: Ikoon – Ikonenmuseum Kampen
Auteur: Krsto Stanisic is erfgoedspecialist Orthodox erfgoed bij Museum Catharijneconvent in Utrecht en priester in de Servisch-orthodoxe kerk.
