Het Platform Oosters Christendom zet elke maand een icoon in het licht. De icoon van maart, ‘Verkondiging aan Maria’, valt op 25 maart in de Grote Vasten en is een vastenvrije dag.
In de orthodoxe en de rooms-katholieke kerk is het feest van Maria Boodschap, ofwel de Verkondiging aan Maria, op 25 maart een belangrijk feest. Het orthodoxe kerkelijk jaar kent een hele cyclus van Moeder Gods feesten, die loopt van de Geboorte, via de Tempelgang, de Verkondiging, naar haar Ontslapen. Het feest valt in de Grote Vasten maar ook, en dat spreekt mij als moestuinier aan, in de lente, het nieuwe begin in de natuur. De invloedrijke orthodoxe-priester en theoloog, Aleksander Schmemann, noemt de periode van de Grote Vasten in zijn gelijknamige boek, ‘de geestelijke lente’. In Griekenland is het een nationale feestdag, de dag van de onafhankelijkheid, omdat op die dag in 1821 de opstand tegen de Osmaanse overheersing begon. Ik heb een speciale band met de icoon van dit feest, omdat de rooms-katholieke gemeenschap van de Byzantijnse ritus in Nijmegen, waar ik jarenlang lid van was, aan dat feest gewijd is. De gemeenschap is er niet meer, maar de icoon hangt nog in de kapel.
In het Nieuwe Testament vinden we weinig informatie over de Moeder Gods Maria. Het Evangelie volgens Lukas beschrijft de verkondiging wel in hoofdstuk 1, 26-38: ‘In de zesde maand werd de engel Gabriël van Godswege gezonden naar een stad in Galilea, Nazareth, tot een maagd die verloofd was met een man die Jozef heette, uit het huis van David; de naam van de maagd was Maria. Hij trad bij haar binnen en sprak: “Verheug u, begenadigde, de Heer is met u!” Zij schrok van dat woord en vroeg zich af, wat die groet toch wel kon betekenen. Maar de engel zei tot haar: “Vrees niet Maria, want gij hebt genade gevonden bij God. Zie, gij zult zwanger worden en een zoon ter wereld brengen, die gij de naam Jezus moet geven.” …. Maria echter sprak tot de engel: “Hoe zal dit geschieden, daar ik geen gemeenschap heb met een man.” Hierop gaf de engel haar ten antwoord: “De heilige Geest zal over u komen en de kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen; daarom ook zal wat ter wereld wordt gebracht heilig genoemd worden, Zoon van God.”’
Icoon van de Verkondiging in de Byzantijnse kapel van Nijmegen. Naar Russisch voorbeeld uit 12de eeuw. Onbekende meester.
Het Proto-evangelie
Apocriefe geschriften zijn vroegchristelijke geschriften die niet in het Nieuwe Testament terecht zijn gekomen, zoals dat door de kerk in de vierde eeuw is vastgesteld. In die geschriften wordt veel meer verteld over de Moeder Gods, vooral in het Proto-evangelie van Jacobus. Door die tekst kennen we de ouders van Maria, Joachim en Anna, die in het Nieuwe Testament niet voorkomen. Zij brachten haar als driejarig meisje naar de tempel in Jerusalem, waar ze tot haar huwelijk met Jozef als tempelmaagd geleefd heeft en een voorhang van de tempel gewoven heeft. Deze informatie is terecht gekomen in de liturgische teksten van de Maria feesten en op de iconen die daarbij horen.
Maria heeft in de loop der eeuwen een hele serie eretitels gekregen: Ark van het Verbond, Ladder van Jakob, nieuwe Eva, Poort naar de Hemel, Vat met Manna, Gouden Wierookvat, Moeder van God, Koningin van de hemel. Die titels vind je ook allemaal terug in de klassieke gebeden. Een belangrijke tittel is: Theotokos (Grieks)/Bogoróditse (Kerkslavisch) ‘zij die God gebaard heeft’. In de Sint-Servaasbasiliek te Maastricht wordt ze vanaf de vijftiende eeuw vereerd als Sterre der Zee. Ze lijkt soms hoger gestegen dan de Drie-eenheid, maar tegelijk is ze begripvol voor ons en bidt ze dat iedereen zal worden gered. Ze komt zo in de beleving en devotie dichter bij ons dan Christus, die als een strenge rechter over ons zal oordelen. Veel eretittels verwijzen naar het Oude Testament, maar benadrukken ook het nieuwe dat God via Maria als nieuwe Eva aan ons heeft gebracht. Adam en Eva roepen de zondeval over zich af. Ze komen daardoor in de grote-mensen-wereld terecht, waar ze in het zweet des aanschijns hun brood moeten verdienen en moeten leven met schaamte, zonde, ziekte, lijden en dood. Maria biedt de mensheid, als nieuwe Eva, een nieuw begin, een weg naar verlossing.
Maria als nieuw, brandend braambos is een bijzonder beeld. Maria’s ongereptheid en maagdelijkheid wordt zo in verband gebracht met de Godsontmoeting die Mozes had in de woestijn. Een mens verdraagt een rechtstreekse ontmoeting met God niet. God openbaart zich alleen indirect, bijvoorbeeld in een brandend braambos, die paradoxaal niet verbrandde. Hoewel hij God zelf niet zag, wist Mozes daardoor dat hij op heilige grond stond. (Exodus 3, 1-12) God werd in Maria geboren. Directer kan niet, maar ze bleef toch ongerept.
Twee typen
Er zijn twee typen van iconen gewijd aan het feest van de Verkondiging. Een minder bekend type wordt wel de icoon van de ‘Proto-verkondiging’ of de ‘Verkondiging bij de bron’ genoemd. De aartsengel Gabriël brengt de blijde boodschap aan Maria, die bij een bron zit. Het andere type is de icoon die gebruikelijk is geworden, waarbij Maria op een troon de Blijde Boodschap van de engel ontvangt. Haar bovenkleed heeft meestal de kleur purper, de kleur van het bovenkleed van een Byzantijnse keizerin. De tweede variant leeft voort in de westerse kunst, waarbij de engel Maria soms witte lelies aanbiedt of er is een vaas met lelies afgebeeld als symbool voor haar maagdelijkheid. In het Oosten staat of zit Maria, in het Westen knielt ze ook wel. Men beeldt in het Westen het interieur van het gebouw waar het gebeuren plaatsvindt (vaak een gotische kerk), meestal zeer gedetailleerd uit, terwijl men dat in de oude traditie in een eenvoudige vorm wordt gesuggereerd. Men beeldt in het Westen Maria vaak uit terwijl ze een boek leest, vaak het boek der psalmen.
Russische meester, 12e eeuw.
Zwanger van het woord
Ik koos ervoor bij het vervaardigen van het icoon om het gebeuren in een tuin te laten plaatsvinden, daarbij verwijzend naar het verloren aardse paradijs. De bloemen uit de westerse traditie hebben daar een plaatsje in gevonden. Ik heb het decor sober gehouden en voorzien van een muur en één gebouw, dat zowel verwijst naar de tempel, waar Maria heeft gediend als naar de kerk. Je kunt Maria zien als de eerste christelijke gelovige. Wij kunnen haar navolgen door iets van God de wereld in te dragen. In de tuin groeit een boom uit een stronk, een verwijzing naar Jesaja 11: 1: ‘Maar uit de stronk van Isaï schiet een telg op, een scheut van zijn wortels komt tot bloei.’ Dat interpreteert de apostel Paulus (brief aan de Romeinen 15: 12) als een voorspelling van de komt van Christus als Messias. Ik heb nog een element in de muur toegevoegd: een poort, die gesloten is. Dat verwijst naar de Oosterse Poort in Ezechiël 44, 1- 2: ‘De Heer zei: “Deze poort moet dicht blijven. Hij mag niet geopend worden. Er mag niemand doorheen gaan. Want ik, de Heer, de God van Israël, ben door deze poort naar binnen gegaan.”’ In de christelijke traditie werd het een beeld voor de maagdelijkheid van Maria.
Een drievoudige straal van licht loopt naar het hoofd van Maria niet naar haar schoot. Het is niet iets seksueels. Maria wordt zwanger van het Woord, dat de engel haar brengt en waar zij gehoor aan geeft. Maria zit op een troon, gekleed in een purperen bovenkleed, als koningin. Ze heeft in haar hand een spoel en een draad, wat verwijst naar haar verblijf in de tempel en het het weven van het kostbare voorhang, dat de ruimte van het Heilige scheidde van de ruimte van het Allerheiligste. De voorhang drukt uit dat God voor de mens onzichtbaar blijft.
Gabriël komt in het jodendom, het christendom en de islam voor. De naam betekent in het Bijbels Hebreeuws: ‘Strijder van God’. Gabriël komt in het Oude Testament voor als boodschapper, uitlegger van visioenen en helper, en kondigt in het Nieuwe testament zowel de geboorte van Johannes de Doper en als die van Christus aan. Ze is dynamisch en de voeten raken niet de grond. Ze heeft altijd een staf in de hand, symbool van een boodschapper, zoals Hermes in de klassieke oudheid. In de traditie van de islam openbaart ze aan de profeet Mohammed de verzen van de Koran.
De Moeder Gods Maria en de feesten die aan haar gewijd zijn blijven kunstenaars inspireren tot de dag van vandaag.
Icoon van de Verkondiging door Paul Baars
Openingsicoon van de Verkondiging door Joke Banning
