Op 20 maart 2026 is Filaret (Denysenko), hoofd van de Oekraïense Orthodoxe Kerk – Patriarchaat van Kyiv (OeOK–KP), op 97-jarige leeftijd overleden.
Met zijn overlijden komt symbolisch een tijdperk ten einde. In feite was dat al het geval met de oprichting van de autocefale, door het Oecumenisch Patriarchaat in Constantinopel gesteunde Orthodoxe Kerk van Oekraïne (OKOe) in 2019, toen de OeOK–KP in feite werd opgeheven. De OKU verenigde, zoals destijds door Constantinopel gepland, de twee eerder bestaande „nationale” orthodoxe kerken in Oekraïne – Filarets UOK–KP en de kleine Oekraïense Autokefale Orthodoxe Kerk (UAOK) – evenals een deel van de formeel onder Moskouse jurisdictie vallende Oekraïense Orthodoxe Kerk (UOK), waarvan de meerderheid zich echter tegen de vereniging verzette. Terwijl de UOK–KP daarmee officieel ophield te bestaan, kreeg Filaret, die toen al op hoge leeftijd was, de titel van „erepatriarch” van de nieuwe kerkstructuur.
Vroege carrière in het Patriarchaat van Moskou
In de na 1991 onafhankelijke Oekraïne was Filaret een van de centrale, maar ook altijd omstreden figuren van het religieuze landschap in de nieuwe staat geweest. De UOK-KP, die grotendeels door zijn initiatieven was ontstaan, stond in de eerste plaats en vooral voor een van Moskou onafhankelijke, bijna anti-Russische Oekraïense kerk.
Toch had Filaret een groot deel van zijn carrière eigenlijk binnen de kerk van het Moskouse patriarchaat doorgebracht. De Moskouse patriarch Kirill was jarenlang als het ware zijn grote tegenhanger, en net als hij was de enkele jaren oudere Filaret aanvankelijk gesocialiseerd als ‘Sovjetbisschop’. Dat betekent een zekere loyale verbondenheid met de staat, interesse in maatschappelijke kwesties, internationale netwerken en politiek inzicht, maar ook een nogal schoolse, traditioneel-conservatieve houding ten opzichte van theologische kwesties.
Filaret, geboren als Michajlo Antonovytsch Denysenko in 1929, kwam uit een arbeidersgezin in de Donbas. Na zijn studie aan het geestelijke seminarie in Odessa en aan de geestelijke academie in Moskou werd hij in 1950 onder de naam Filaret tot monnik en priester gewijd. Daarna was Filaret docent en studieleider aan verschillende geestelijke hogescholen en seminaries, onder meer in Saratov en in Moskou. Vanaf 1961 – het jaar waarin de Russisch-orthodoxe kerk (ROK) toetrad tot de Wereldraad van Kerken – behoorde Filaret tot een nieuwe generatie Russisch-orthodoxe geestelijken met internationale activiteiten, uiteraard niet zonder gelijktijdig contact met de Sovjet-overheidsinstanties. Zo was hij tijdelijk gezant in het Midden-Oosten, bij het patriarchaat van Alexandrië, en later bisschop van het Russisch-orthodoxe bisdom van Wenen en Oostenrijk. In de late jaren 1970 en de jaren 1980 vertegenwoordigde hij het Patriarchaat van Moskou bij de Christelijke Vredesconferentie in Praag – een organisatie die in die tijd als bijzonder communistisch geïnfiltreerd gold. Vanaf 1967 was Filaret metropoliet van Kyiv.
Als bekleder van een van de meest gerenommeerde bisschopsambten werd Filaret na de dood van patriarch Pimen in 1990 kortstondig commissarisch hoofd van de ROK. Bij de daaropvolgende patriarchverkiezing verloor hij echter van bisschop Alexej (Ridiger) van Tallinn en Estland.
Filaret, die nog steeds in functie was als metropoliet van Kyiv, verliet in 1992 de OOK en stichtte de Oekraïense Orthodoxe Kerk – Kyivse Patriarchaat. De eerste patriarchen waren de uit de diaspora teruggekeerde, reeds bejaarde Mstyslav (Skrypnyk) en Volodymyr (Romanjuk). Na hun overlijden werd Filaret in 1995 zelf patriarch. Een tijdelijk besproken vereniging met de eveneens uit de diaspora voortgekomen Oekraiense Autocefale Orthodoxe Kerk (OeAOK) mislukte vanwege canonieke kwesties, maar ook vanwege Filarets ambities om de Oekraïense orthodoxe kerk voor te staan. In Moskou volgde men zijn afzettingsbewegingen met groeiende ontevredenheid, en in 1997 legde de Heilige Synode van de ROK hem de excommunicatie op – die Filaret echter onmiddellijk nietig verklaarde, aangezien hij zich niet schuldig zou hebben gemaakt aan schendingen van de geloofstraditie van de kerk.
Bepalende kerkelijke figuur in het onafhankelijke Oekraïne
Ook in de onafhankelijke Oekraïne zocht Filaret altijd de nabijheid van de staat, en met name van pro-Oekraïense presidenten zoals Leonid Kravtsjoek, Viktor Joesjtsjenko of Petro Porosjenko. Hij was drager van een reeks eerst Sovjet- en later hoge Oekraïense onderscheidingen. President Porosjenko benoemde hem in januari 2019 tot „Held van Oekraïne“, destijds de hoogste staatsonderscheiding. Tijdens de feestdagen ter gelegenheid van de Oekraïense onafhankelijkheid in de onder staatsbeheer staande Sofiakathedraal in het centrum van Kyiv was Filaret meestal aan de zijde van de presidenten te zien. In 2014 steunde hij de protesten van de Euromaidan en veroordeelde hij herhaaldelijk en scherp de annexatie van de Krim en de bezetting van de oostelijke gebieden rond Donetsk en Loehansk door Russische en pro-Russische eenheden.
Omdat hij zich altijd had ingezet voor de erkenning van de OOK-KP door het Patriarchaat van Constantinopel, verwelkomde hij in 2018 aanvankelijk diens initiatief om de verschillende orthodoxe jurisdicties samen te brengen onder de paraplu van een verenigde Oekraïense kerk, erkend door het Oecumenisch Patriarchaat. Slechts enkele maanden na de toekenning van de autocefalie en na het aantreden van de nieuwe metropoliet (niet-patriarch) Epifanij (Dumenko) keerde Filaret, die in de nieuw opgerichte kerkstructuur van de Orthodoxe Kerk van Oekraine (OKOe) de titel van „erepatriarch” had gekregen, zich tegen deze structuur en haar nieuwe hoofd. De OKOe zou onwettig zijn vanwege de omstandigheden waaronder zij was ontstaan en de daarmee gepaard gaande afhankelijkheid van Constantinopel; de kerk van het Patriarchaat van Kyiv zou blijven bestaan. “Ik blijf patriarch”, werd Filaret geciteerd, en na een kort conflict stond hij aan het hoofd van een kleine afgescheiden kerk, nog steeds onder de naam “Kyiv-Patriarchaat”. In 2021 behoorden tot deze kerk een metropoliet, twee aartsbisschoppen en tien bisschoppen. Hoeveel gemeenten zich nog tot haar rekenen, is niet te achterhalen aan de hand van haar officiële website.
In zijn theologische en maatschappelijke opvattingen was Filaret conservatief. Hij verklaarde de coronapandemie als een straf voor de verspreiding van het homohuwelijk en de legalisering van partnerschappen tussen personen van hetzelfde geslacht. In haar theologische grondslagen en structuur leek de Kerk van het Patriarchaat van Kyiv tot het einde toe grotendeels op de Oekraïense Orthodoxe Kerk, waaraan zij ooit ondergeschikt was geweest. Filaret hield alle touwtjes zelf in handen. Zijn autoriteit en zijn organisatorische en administratieve vaardigheden werden gerespecteerd, maar theologische of ecclesiologische vernieuwingen waren met hem niet mogelijk. In haar historisch narratief en profiel bleef de kerk van het Patriarchaat van Kyiv vasthouden aan het vooral uit de diaspora overgenomen beeld van een ononderbroken lijn van Oekraïense kerkgeschiedenis, die zich uitstrekt van de doop van grootvorst Volodymyr in de 10e eeuw tot het heden – opnieuw in duidelijk contrast met het verhaal van Moskou.
Filaret was zijn hele leven lang een figuur van publiek belang, maar daarbij bleef zijn persoonlijkheid altijd merkwaardig onbekend en raadselachtig. Geruchten moesten de lacunes opvullen, maar die werden nooit bevestigd of weerlegd. De geruchten illustreren echter ook de kritiek die hij altijd op zich trok. Zijn status als een soort informele medewerker van de Sovjet-KGB werd in de onafhankelijke Oekraïne verbazingwekkend vroeg bekend, sneller dan bij zijn vroegere geestelijke collega’s in Moskou. Maar hij heeft daar nooit commentaar op gegeven. Hetzelfde geldt voor de nooit verdwijnende verhalen over zijn privéleven, dat niet helemaal aan de canonieke voorschriften zou hebben voldaan. Ook dat zijn stap om een eigen Oekraïense kerk op te richten uitsluitend voortkwam uit persoonlijke wrevel over het feit dat hij bij de verkiezing van de Russische patriarch was gepasseerd, bleef een gerucht. Maar Filaret was zonder twijfel tot het einde toe een machtsmens.
Filaret werd op 22 maart begraven. De Oekraïense Orthodoxe Kerk (OKOe) greep zijn overlijden aan voor een verzoenend gebaar. Op 28 maart leidde metropoliet Epifanij in de Volodymyr-kathedraal in Kyiv een herdenkingsdienst (panichida), die ook door talrijke andere bisschoppen van de OKoe werd bijgewoond. Ook een van de bisschoppen van de (vernieuwde) kerk van het Kyivse patriarchaat was aanwezig, maar nam niet actief deel.
Deze tekst werd eerst in het Duits gepubliceerd op NÖK: artikel
Alfons Brüning.
