Het Platform Oosters Christendom heeft de intentie om elke maand een icoon in het licht te zetten. Joke Bannink, icoonschilder, begint deze reeks met de icoon van Theofanie, de doop van Christus in de Jordaan.
Het maken van een icoon is het beste te vergelijken met het gezang, het vertolken van een lied dat door een ander gecomponeerd is. Belangrijk is de bezieling, het gaat niet om een eenvoudige kopie maar ook niet om een uiting van briljante genialiteit.
Vrijwel alles op een icoon heeft een symbolische betekenis. De kleuren werken sterk op ons onbewuste in, zo heeft fris rood een activerende, verwarmende werking die we associëren met levendigheid, terwijl paarsrood eerder als rustgevend en beschermend ervaren wordt; blauw als koel, rustig en ruimte gevend en geel en wit met licht en helderheid.
Een icoon is gemaakt om ervoor te bidden: als je ernaar kijkt, de heilige begroet door te buigen of de voet te kussen, roep je de aanwezigheid van die heilige op. De iconen zijn permanent aanwezig in de oosterse (orthodoxe) kerken en bij de gelovigen thuis in de iconenhoek, waar tijdens de dagelijkse gebeden een kaars aangestoken wordt. Bij de viering van de jaarfeesten maken iconen de actualisering van het feest mogelijk. Het feest is geen herdenking of alleen traditie, maar gebeurt opnieuw in de beleving van de gelovigen.
Byzantijnse traditie
De iconen binnen de Grieks-orthodoxe kerk worden gemaakt volgens de Byzantijnse traditie: met ei-tempera (kleurpigmenten gemengd met een mix van eigeel, azijn en water) en bladgoud op een houten plank die voorbereid is met doek en twaalf lagen krijt-gesso (een mix van krijt met konijnenlijm) .
De icoonschilder bidt voor hij aan het werk gaat dat zijn hand geleid wordt, en houdt zich aan de canon (afspraken) over de weergave van de figuren. Het icoon-schilderen gebeurt stap voor stap: eerst wordt de voortekening opgezet, dan de rode ondergrond voor de goudlijm en het bladgoud. De donkerste basiskleuren van de vlakken worden eerst aangebracht en vervolgens worden de lichtere tinten erop gezet met witte accenten. Hierna wordt de tekst erop geschreven en komt er een laag vernis op de icoon. Als laatste zegent de priester de icoon.
De icoon van Theofanie
Theofania ofwel Epifania betekent ‘Gods’ verschijning, openbaring’ en is een van de grootste feesten binnen de oosterse (Grieks)-orthodoxe kerk, op 6 januari.
Het thema is de doop van Christus in de Jordaan door Johannes de Doper, waarbij de Heilige Geest in de gedaante van een duif op Christus neerdaalde en de stem van God sprak: ‘Dit is mijn zoon.’
Deze icoon wordt meegedragen in de Epifania-processie naar het water (zee of rivier), waar de priester het water zegent. Een kruis met afbeelding van Christus aan een snoer wordt dan driemaal in het water gelaten onder het uitspreken van de zegening, of met de zegening in zee gegooid en door moedigen opgedoken.
Compositie
De gouden achtergrond maakt meteen duidelijk dat het hier om een icoon en niet om een alledaags tafereel gaat. Het goud dat met zijn heldere warme gloed sterk reageert op de belichting in de omgeving van de icoon, symboliseert de Goddelijke aanwezigheid, die een bijzondere atmosfeer schept.
Op deze gouden achtergrond zien we een rotsachtig woestijnlandschap, dat doormidden gedeeld wordt door de rivier de Jordaan. Christus staat in het midden van de icoon, in het water van de Jordaan. Hij is gekleed in een helderwitte lendendoek, een hand houdt hij tegen zijn lichaam omhoog in een ontvangend gebaar, de ander rust op de lendendoek op zijn bovenbeen. Deze houding drukt uit dat hij ‘het laat gebeuren’.
Vanuit een halve cirkel aan de rand van de icoon midden boven, die de grens met Goddelijke wereld voorstelt, dalen lichtstralen naar beneden, naar het hoofd van Christus. Tussen die lichtstralen is in een kleine cirkel een duif te zien, die naar beneden afdaalt. Deze symboliseert de Heilige Geest.
Links van Christus buigt zich de gestalte van Johannes voorover in een wit onderkleed met een sobere lichtbruine omslagdoek; zijn ene hand in een ontvangend gebaar, met de ander zegent hij Christus met water. Dit geeft aan dat Johannes niet doopt uit eigen kracht maar een bemiddelaar is: hij geeft Gods’ zegen door.
Naast Johannes is een kleine boom te zien, er ligt een bijl bij de wortel. Dit refereert aan de uitspraak van Johannes de Doper: ‘Bekeert u, want het koninkrijk Gods is nabij, reeds ligt de bijl aan de wortel van de boom.’ (Mat. 3:2) De bijl aan de wortel symboliseert het eind der tijden, de ondergang van de wereld, de apocalyps.
Aan de rechterkant staan vier gevleugelde engelen voorovergebogen klaar om Christus met hun uitgestoken handen, die door hun gewaad bedekt zijn, te ontvangen (te drogen). Zij dragen gewaden in verschillende tinten rood die levendiger worden naarmate ze meer op de voorgrond, in de buurt van Christus komen; op de voorgrond rechtsonder is het rood zwaarder en rustiger. De engel in het blauw, rechtsboven, richt zijn blik op de duif. Alle gestalten zijn naar het centrale gebeuren gericht: naar Christus midden in de Jordaan, die zijn blik recht naar voren richt, naar ons als toeschouwer.
De compositie is zo dat de rivier tot aan de beneden rand van de icoon doorstroomt, hierdoor ontstaat het effect dat wij ons met hem in de Jordaan bevinden.
Heel
Alle figuren hebben gouden aureolen om hun hoofd. De gouden aureool symboliseert de heiligheid. Heilig is ook op te vatten als Heel, zoals je in wezen bedoeld bent te zijn, geschapen bent, diep in de kern van de ziel verbonden met het Goddelijke.
De Jordaan stroomt door het midden van boven naar beneden. Er zijn een paar vissen en gestalten in het water te zien, linksonder een riviergod, en rechtsonder een waternymf, beide met opgeheven rechterhand, alsof ze verrast zijn door wat er gebeurt. Zij zijn figuren uit de oude Griekse mythologie waarbij de natuur ervaren werd als bezield door goddelijke wezens
Bij de compositie speelt het krachtenveld van de rechthoek, de vorm van de iconenplank, een belangrijke rol. In deze Epifania-icoon bevindt het hart van Christus zich in het midden.
Wij als toeschouwer bevinden ons ook in de Jordaan en Christus kijkt ons aan. Door de doop wordt hij geheiligd, en tegelijkertijd heiligt hij ook het water, zelfs alle wateren van de wereld en ook het water in ons (ons lichaam bestaat immers voor meer dan 50% uit water). Wij zijn met hem verbonden.
Bijzondere betekenis
Deze icoon heeft voor mij een bijzondere betekenis, omdat ik een levendige herinnering bewaar aan mijn eigen doop toen ik overging naar de Grieks-Orthodoxe kerk in Thessaloniki in april 2008.
Ik maakte deze icoon naar voorbeeld van een mij onbekende iconenschilder, vermoedelijk uit Rusland, rond15e 16e eeuw.
© Deze icoon is gemaakt door de hand van Ioanna (Joke Bannink).
