Elke kerk, elke kerkgemeenschap kent zijn eigen religieus of spiritueel erfgoed. Op het Platform Oosters Christendom besteden we geregeld aandacht aan een specifiek element van dit erfgoed. Een priester of gelovige vertelt wat voor hem of haar waarde heeft en licht dat toe. Hieronder vertelt diaken Grigor Ayvazyan van de Armeens Apostolische Surp Hoki kerk in amsterdam over het indrukwekkende erfgoed van de zang in de Armeense traditie.
‘Wist je dat de Armeense traditie zijn eigen systeem van muzieknotatie heeft die dateert uit de 8e eeuw?’ luidt de eerste vraag van diaken Grigor Ayvazyan. ‘De Armeense muziek is een uniek systeem en nauwelijks vergelijkbaar met westerse of andere muziekstijlen. Deze melodieën bestonden al lange tijd voor de komst van het christendom in Armenië. Toen dit geloof Armenië bereikte, werden deze traditionele melodieën geïntegreerd in de nieuwe religieuze context. Dit resulteerde in een samensmelting van de Armeense traditionele melodieën met het christelijk leven.
De vroege kerkvaders uit de 5e eeuw, zoals sint Mesrop Mashtots en sint Sahak, hebben de basis hiervan vastgelegd. Het vinden van informatie over hoe deze muziek zich heeft ontwikkeld is lastig. Door de vele oorlogen die Armenië helaas heeft doorgemaakt, is veel erfgoed verbrand, vernield of verloren gegaan. Het erfgoed is wel ook mondeling doorgegeven en mede hierdoor bewaard gebleven.
De Armeense muziek heeft ook een unieke manier van muzieknotatie dat bekend staat als de Gaz, deze stamt uit de 8e eeuw. Door de geschiedenis heen is de kennis over de Gaz verloren gegaan. Tot in onze tijd wordt het systeem van de Gaz nog niet volledig begrepen. In de 19e en 20e eeuw besteedde de priester Komitas Vardapet, twintig jaar van zijn leven aan het bestuderen ervan. Hij slaagde erin om het systeem te begrijpen, maar door de gevolgen en het trauma van de Armeense genocide, ook wel de Medz Yeghern genoemd, verloor hij zijn stem en kon hij zijn kennis niet volledig doorgeven. Toch wist hij meer dan 4000 Armeense culturele en religieuze liederen te noteren, waaronder slaapliedjes voor kinderen en traditionele liederen zoals het Lied van de os. Helaas zijn er nog slechts 1500 van die liederen overgeleverd, maar dat hebben we wel te danken aan hem.
Het lied van de os
In een lang vervlogen tijd was de os een essentieel hulpmiddel voor het bewerken van de grond. De Armeniërs ontwikkelden een speciaal lied dat de eigenaar van de os zong terwijl hij aan het ploegen was. Dit lied was niet alleen een melodie, maar een ritmische begeleiding die perfect synchroon liep met de bewegingen van de ploeg.
Het gezang was zo ontworpen dat de os de aanwijzingen en het tempo kon volgen. Door de herhaling van woorden en de cadans van de muziek wist de os precies wat er van hem werd verwacht en wanneer hij moest handelen. Deze unieke interactie tussen de eigenaar en het dier creëerde een harmonieuze samenwerking, waarbij de muziek niet alleen diende als begeleiding, maar ook als een manier om de os te motiveren en te sturen.
De klank van identiteit
Wie goed luistert naar Armeense muziek, hoort de bergen. Hoe dat kan? De dynamiek in de muziek, de wisselingen tussen hoge en lage tonen en het variëren in geluidsniveau tonen de op- en neergaande lijnen van een berglandschap. Daarnaast doet de galm in de muziek denken aan hoe je stem weerklinkt in de bergen. Dit is een weerspiegeling van de Armeense geografie.
Tijdens de liturgie delen de gelovigen op een bepaald moment de heilige kus met elkaar. Ook hierin speelt muziek een rol. Op dat moment wordt de muziek sneller en dynamischer, bijna chaotisch, maar altijd in harmonie met wat er tijdens de dienst gebeurt. De muziek begeleidt ons precies in wat we moeten doen, alsof het klokken zijn die luiden. Alles wat we doen en zingen is volledig met elkaar in harmonie.
De structuur van de muziek helpt ons om de liturgie op een dieper niveau te ervaren. Dankzij deze unieke opbouw van de muziek begrijpen we de boodschap van de gebeden beter. Daarnaast raakt muziek vaak een deel van ons aan waar we ons niet bewust van zijn, een emotionele laag waar we weinig aandacht aan besteden. Armeense liturgische muziek kan deze dimensie in ons wakker maken en ons helpen de liturgie intenser te beleven.
De Armeense muziek is een essentieel onderdeel van de Armeense identiteit. Armenië ligt geografisch op een plek die door de eeuwen heen vaak is aangevallen. Onze identiteit is medegevormd door onze cultuur en tradities, waarvan zang een belangrijk onderdeel is. Ondanks de vele oorlogen en aanvallen op onze cultuur en identiteit hebben Armeniërs wereldwijd deze weten te beschermen en koesteren.
Zo zijn er in onze gemeenschap vele jongeren die regelmatig dienen in de kerk, de helft daarvan spreekt waarschijnlijk geen Armeens. Toch zingen ze de liederen prachtig. Dit laat zien hoe belangrijk het geloof voor de jongere generatie is. Door het zingen van Armeense liturgische muziek voelen zij zich verbonden met hun Armeense identiteit en met God. Wij bewaren ons unieke erfgoed door het actief te beleven en het zo door te geven aan de volgende generaties.
Wanneer ik luister naar Armeense liturgische zang, voel ik me verbonden met mijn Armeense identiteit. Ik voel me dan ook verbonden met Armeniërs die de genocide hebben meegemaakt, met Komitas Vardapet of met de heilige bisschop Movses Khorenatsi uit de 5e eeuw die een kerstlied schreef dat we nog steeds tijdens kerst zingen. Dat lied, genaamd Groot mysterie, geschreven ergens tussen de jaren 440 en 490 na Christus, wordt tot op de dag van vandaag gezongen.’
