Tijdens restauratiewerkzaamheden in de Aartsengel Michaëlkathedraal in Moskou zijn de relieken van de heilige Dmitri Donskoj, een middeleeuwse Russische vorst, aan het licht gekomen. Hoe zit het eigenlijk met deze patriottische heilige? En is het toeval dat juist nu zijn relikwieën werden gevonden?
Volgens het Patriarchaat van Moskou werden in juli langs de zuidelijke muur van de Aartsengel Michaëlkathedraal grafstructuren blootgelegd, die door verzakkende vloerplaten dreigden in te storten. Daarbij werden intacte sarcofagen ontdekt, met daarin de stoffelijke resten van Dmitri Donskoj, zijn vader grootvorst Ivan Ivanovitsj, en vorst Dmitri Ivanovitsj Zjilka van Oeglitsj.
Dmitri Donskoj was van 1359 tot 1389 grootvorst van Moskou en Vladimir en geldt in Rusland als nationale held vanwege zijn overwinning op de Gouden Horde tijdens de Slag op het Koelikovo-veld in 1380. In 1988 werd hij door de Russisch-Orthodoxe Kerk (ROK) heilig verklaard. Medewerkers van het museum dat het Kremlin en de Aartsengelkathedraal beheert, bestempelden de vondst van de sarcofagen als verrassend, omdat zij op basis van negentiende-eeuwse bronnen hadden aangenomen dat deze waren verplaatst.
Reliekschrijnen
Journalist en orthodoxie-expert Ksenia Loetsjenko wees er echter op dat de begraafplaats van de heilige alom bekend was, waardoor er van een ‘ontdekking’ geen sprake kan zijn geweest. Dat er geen relieken beschikbaar waren, werd als een tekortkoming beschouwd. De vraag was volgens haar alleen of de restauratie van de Aartsengelkathedraal het idee van een ‘‘verrassende vondst’’ had doen ontstaan, of dat juist dat idee aanleiding had gegeven tot de restauratie. Dat de reliekschrijnen al klaarstonden, zou eveneens wijzen op een langere voorbereidingstijd.
Met de zegen van patriarch Kirill verwijderden restaurateurs het deksel van Dmitri’s sarcofaag en repareerden het, omdat er scheuren in zaten. Binnenin troffen zij de stoffelijke resten van de heilige aan in zijn begrafenisgewaden. Volgens archeologen en antropologen zijn de resten intact; alleen het linker hielbeen ontbreekt. Op grond van het onderzoek, dat overeen zou komen met historische bronnen, beschouwt de kerkleiding de stoffelijke resten als authentiek.
Patriarch Kirill gaf toestemming om enkele losse fragmenten van de relieken uit de sarcofaag te halen en in reliekschrijnen te plaatsen. Op 18 augustus vierde de patriarch ter ere van de relieken een kerkdienst in de Aartsengelkathedraal. Hijj zei dat Dmitri Donskoj de geschiedenis is ingegaan vanwege zijn ‘belangrijke overwinningen’ die ‘het onafhankelijke bestaan van ons land’ mogelijk hebben gemaakt. Hij bad tot de heilige om als voorspreker voor het vaderland op te treden en God te vragen ‘het Russische land tegen iedere vijand en tegenstander te beschermen’.
Commentaren binnen en buiten Rusland
Vladimir Medinski, voormalig minister van cultuur en adviseur van de Russische president, verklaarde dat de naam van de heilige een ‘symbool’ is en dat de vondst van zijn relieken ‘onverwacht, bijna sprookjesachtig’ was. Nikolaj Novitsjkov stelde voor de relieken naar Russische militairen te sturen die deelnemen aan de oorlog tegen Oekraïne. De orthodoxe oligarch Konstantin Malofejev verklaarde dat Donskoj ‘opnieuw aan het hoofd van het Russische leger zal staan’. Michail Tjoerenkov, een ideoloog van de orthodoxe televisiezender Tsargrad, sprak van duidelijke goddelijke voorzienigheid. De fundamentalistische orthodoxe beweging Sorok Sorokov bracht de vondst in verband met de ‘beslissende slag om de Donbas’ en noemde haar een ‘zeer krachtig teken’ van de komende overwinning van Rusland. Ook metropoliet Kirill Pokrovski, hoofd van de synodale afdeling voor samenwerking tussen Kerk en strijdkrachten, sprak de wens uit dat een van de reliekfragmenten naar het front zou worden gestuurd. Daarna zou het permanent bij legereenheden in oorlogsgebied moeten blijven.
Vladimir Poetin noemde het verkrijgen van de relieken ‘fantastisch’. Hij bezocht de Aartsengelkathedraal, woonde een kerkdienst bij en bad voor het ‘zegevierende leger’. Ook Vachtang Kipsjidze, plaatsvervangend hoofd van de synodale afdeling voor de betrekkingen van de Kerk met de samenleving en de media, beschouwt het sturen van een deel van de relieken naar het front als een ‘verstandige beslissing’. Russische militairen zouden ‘zo snel mogelijk’ de gelegenheid moeten krijgen om de relieken te vereren.
Metropoliet Kliment (Vetsjerja) van de Oekraïens-Orthodoxe Kerk (OEK), die tot mei 2022 onder het Patriarchaat van Moskou viel, bekritiseerde de plannen met de relieken. Hij zei ervan overtuigd te zijn dat de heiligen alles wat op aarde gebeurt zien zoals het werkelijk is, en dus goed en kwaad herkennen. Politieke leuzen hebben voor hen geen enkele betekenis. ‘Wie ook probeert aan de heiligenverering een oorlogszuchtige betekenis te geven, er bestaat geen heilige die ooit iemand zou helpen bij openlijke agressie en moord.’
De Oekraïense theoloog Cyril Hovorun beschouwt de zogenaamd verrassende vondst als een volgend onderdeel in het ontstaan van eerst een civiele en vervolgens een politieke religie in Rusland na het einde van de Sovjet-Unie. Onder civiele religie verstaat Hovorun een systeem van symbolen, rituelen en voorstellingen dat de samenleving verenigt rond een bepaalde historische en staatsgerichte mythe. Politieke religie onderscheidt zich daarvan doordat zij verplichtend is: afwijzing ervan kan serieuze juridische consequenties tot gevolg hebben.
De heiligverklaring van Donskoj in 1988, eeuwen na zijn dood, was volgens Hovorun geen zuiver kerkelijke, maar ook een politieke beslissing en maakte deel uit van de vorming van een civiele religie. Tegenwoordig is Donskoj een element geworden van de zich ontwikkelende politieke religie.
Massaprocessie
Op 6 september vond in Moskou een grote kruisprocessie plaats, waarbij de relieken van Donskoj in een feestelijke tocht naar de Christus-Verlosserkathedraal in Moskou en andere kerken werden gebracht, zodat gelovigen ze konden vereren. Vooraf waren de gelovigen in het hele land, maar vooral in de Moskouse parochies, opgeroepen om aan de processie deel te nemen. Elke parochie werd gevraagd om zo’n dertig gelovigen te sturen; grote parochies met meerdere priesters zelfs meer dan vijftig. Het uiteindelijke aantal deelnemers was volgens verschillende waarnemers echter aanzienlijk groter dan het aantal dat op grond van deze oproep bijeen had moeten komen. Op spandoeken verschenen leuzen als: ‘Alle Heiligen van Rusland, bid voor ons!’ en ‘Moskou is het katechon! Moskou is het Derde Rome! En een vierde zal er niet zijn!’
Heiligheid en patriottisme
De dissidente Russische priester en historicus Alexander Zanemonets (tevens geassocieerd onderzoeker van het IvOC) wees eveneens op enkele ongerijmdheden rondom de nieuwe cultus. Donskoj had volgens hem vóór de Sovjettijd nooit een afzonderlijke verering door het volk genoten. Veeleer gebruikte de seculiere Sovjetpropaganda historische figuren uit de Russische geschiedenis als sieraad voor een soort Sovjet-Russisch patriottisch verhaal. Dit gebeurde bijvoorbeeld met vorst Alexander Nevskij (een voorouder van Donskoj, een eeuw eerder), onder meer in de films van propagandaregisseur Sergej Eizensteijn.
Donskoj was dus eerst een Russisch-patriottische held, voordat hij ook onder de aandacht van de kerk kwam. Dat gebeurde vooral tijdens de ‘Grote Vaderlandse Oorlog (zoals de Tweede Wereldoorlog in Rusland wordt genoemd). In die periode verzamelde de kerk geld voor de verdediging van het door de Duitsers aangevallen Russische vaderland. De tankbrigade die met de ingezamelde middelen kon worden gefinancierd, werd naar Dmitrij Donskoj genoemd.
Heilig was hij daar nog niet. Donskoj werd pas in 1988 heilig verklaard, toen de kerk tijdens de liberalisering onder partijleider Gorbatsjov op grote schaal de herdenking van de doop van Rusland, duizend jaar eerder, mocht vieren. Maar zelfs daarna, en in de eerste jaren na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, was Donskoj nooit afzonderlijk populair. De heropleving van de cultus verbindt Zanemonets dan ook met het feit dat de oorlog in Oekraïne inmiddels al jaren duurt, waardoor er meer geestelijk-patriottische steun nodig zou zijn. In 2022, toen er nog een korte ‘speciale militaire operatie’ gepland was, kwam een heropleving van de cultus bij niemand op.
Bovendien schrijft Zanemonets dat de feestelijke overbrenging van relieken naar een kerk, waar de heilige door de gelovigen kan worden vereerd, volgens kerkelijk gebruik normaal gesproken vóór de heiligverklaring plaatsvindt, en niet 38 jaar later.
Uiteindelijk blijft, volgens Zanemonets, ‘in de Russische kerk als geheel in feite geen dienst over behalve de “patriottische”, waarin de verering van de opnieuw tevoorschijn gehaalde vorst Dmitrij, erg goed past.’
Deze tekst verscheen oorspronkelijk in het Duits op de website van Nachrichtendienst Östliche Kirchen (NÖK), https://www.noek.info/nachrichten/osteuropa/russland/4312-russland-reliquien-des-hl-dmitrij-donskoj-sollen-an-front-geschickt-werden.Actualisering en aanvulling door Alfons Brüning.
Openingsfoto: Dmitrij Donskoj en de verslagen Mongoolse krijger; monument ter herdenking van 1000 jaar Russische geschiedenis in Novgorod, wikimedia commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dmitry_Donskoi_(Millennium_Monument_in_Novgorod).jpg]
.jpg){kind=link}