Soms komen in de biografie van één persoon de grote tendensen en ontwikkelingen van een tijdperk samen. Zo iemand leeft en werkt in zijn eigen tijd, maar zijn rol in de geschiedenis helpt ons ook om eeuwen later zaken te begrijpen die verder gaan dan dat ene leven. Een zo’n voorbeeld is de orthodoxe theoloog en hervormer Petro Mohyla, abt van het Holenklooster in Kyiv, dat afgelopen zomer bij een Russische aanval zwaar beschadigd raakte.
Mohyla was archimandriet (abt) van het Kyivse Holenklooster en later, met toestemming van de Pools-Litouwse koning Władysław IV, metropoliet van Kyiv en hoofd van de orthodoxe kerk in dat rijk. In Oekraïne is zijn naam algemeen bekend, mede dankzij de naar hem vernoemde Kyivse Mohyla-Academie, een van de belangrijkste instellingen voor hoger onderwijs van het land. Oekraïense biografen presenteerden hem in de jaren negentig als een sleutelfiguur in de nationale cultuur- en kerkgeschiedenis. Ook onder westerse theologen is hij bekend: in een tweedelig Duits handboek over ‘klassieken van de theologie’ staat hij naast beroemde figuren uit de vroeg moderne tijd: de bekende Duitse hervormer Luther (1483-1546), de Duitse filosoof en theoloog Philip Melanchthon (1497-1560) en de Italiaanse jezuïet en kardinaal Robert Bellarminus (1542-1621). Een Europees figuur dus.
Op 15 juni 2026 raakte de Maria-Hemelvaartskathedraal in het Holenklooster zwaar beschadigd tijdens een Russische aanval. Het dak vatte vlam. De aanval op het klooster, dat op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staat, leidde tot internationale verontwaardiging. De Franse minister van Buitenlandse Zaken vergeleek de aanval met de brand in de Notre-Dame in 2019 – natuurlijk niet zonder erop te wijzen dat het dit keer niet om een ongeluk, maar om doelgerichte agressie ging.
De Notre-Dame in Kyiv
Toch zijn Kyiv en het Holenklooster voor veel Europeanen ver weg. De vergelijking met de Notre-Dame plaatste het klooster in een Europese context. Berichten over het klooster benadrukten enerzijds het belang ervan voor de oosters-christelijke wereld, met verwijzingen naar ‘Kyiv als het nieuwe Jeruzalem’. Ook was er aandacht voor de Kyivse barok, de architectonische stijl waarin de kerk en het klooster zijn gebouwd. Maar is de barok niet vooral een katholieke, westerse stijl? Bestaat er ook zoiets als een oosters-christelijke, orthodoxe, Oekraïense barok? En zo ja, wat zou dit betekenen?
Mohyla’s activiteiten helpen die vragen te beantwoorden. Ze speelden zich af in Kyiv en andere gebieden in het huidige Oekraïne, die toen tot de grote dubbelstaat Polen-Litouwen behoorden. Mohyla nam veel over van de katholieke contrareformatie, die ook in Polen-Litouwen sterk actief was, maar bleef toch altijd trouw aan de orthodoxe traditie. Zijn hervormingen vonden hun neerslag in de architectuur, onder meer in het holenklooster – het begin van de Oekraïense barok. Belangrijker waren de hervormingen in het onderwijs. In 1632 richtte Mohyla het ‘Kyivse collegium’ op, een school waarin leerlingen bekend werden gemaakt met de artes liberales, de klassieke onderwijscanon van die tijd. Het collegium volgde in zijn curriculum formeel westerse voorbeelden, maar bleef qua inhoud binnen het kader van de oosterse traditie. ‘De vijand moest worden bestreden met de wapens van de vijand,’ schreef de Oekraïense historicus Ihor Sjevtsjenko hierover.
Voordat Mohyla met zijn hervormingen begon, bestond het stereotype van de ‘domme orthodoxen’, die geen talen kenden en hun eigen rites en sacramenten alleen slaafs en halfbewust herhaalden. Volgens de jezuïeten zouden ze ‘zelf niet weten wat ze geloven’. Daar ging Mohyla tegenin. Het resultaat was van historische betekenis. Een groot deel van de ontwikkelingen in wetenschap, filosofie en humanisme vond de weg naar Rusland al vóór tsaar Peter de Grote, via Kyiv en de alumni van het Kyivse collegium.
bij het Kyivse Holenklooster. Bron: Wikimedia Commons.
Pijnlijk negatief imago
Mohyla had ook persoonlijke redenen om tegen de negatieve stereotypes over zijn geloof in te gaan. Het imago van de ‘stomme orthodoxe’ was bijzonder pijnlijk voor edelen en waardigheidsbekleders in het Pools-Litouwse rijk. En daar hoorde Mohyla bij, zij het in een dubbele rol: een buitenlander, maar deel van de adel en een orthodox gelovige in een door het katholicisme gedomineerd rijk. Hij behoorde tot een minderheid, maar kon in het zeventiende-eeuwse Oekraïne toch opklimmen tot hoge functies. Hij maakte zich verdienstelijk voor de orthodoxie in Oekraïne, maar was zelf niet van oorsprong Oekraïens. Zo’n biografie is ook voor het moderne Oekraïne geen uitzondering.
Naast ‘Mohyla’ kan zijn naam ook worden gespeld als ‘Petrus Mogilas’ (Latijn), ‘Petr Mogila’ (Russisch), Piotr Mogiła (Pools) of Petru Movilă (Roemeens). De laatste versie ligt misschien het dichtst bij het origineel. Petro Mohyla kwam uit Moldavië, uit een familie van Moldavische vorsten met de naam Movilă. Zijn oom en later ook zijn vader waren aan het einde van de 16e eeuw een tijdlang de gospodaren (heersers) van dit land. Omdat de culturele banden tussen Moldavië en het Pools-Litouwse rijk al decennialang nauw waren, is het waarschijnlijk dat Mohyla al in zijn jeugd naast Roemeens ook Pools en Roetheens (een oude vorm van het huidige Oekraiens) gesproken heeft.
Mohyla’s familie moest als gevolg van dynastieke conflicten begin 17e eeuw vluchten. Hij kwam onder het patronaat van Jan Zamoyski (1542–1605), de machtige kanselier van Polen, en genoot een gedegen opleiding, waarschijnlijk ook een tijd aan de academie van Zamość, die de in Padua opgeleide kanselier had opgericht. Een poging om met hulp van Poolse wapens zijn oom en vader op te volgen als gospodar van Moldavië mislukte in 1620.
Orthodox-culturele renaissance
In de jaren daarna bracht Petro, inmiddels 25 jaar oud, steeds vaker bezoeken aan het holenklooster in Kyiv. In deze tijd werd zijn orthodoxe geloof voor hem steeds belangrijker. Er zijn dagboeken bewaard gebleven waarin hij schrijft over zijn jeugd in Moldavië. Deze geven een beeld van een diepgelovige en overtuigd orthodoxe jonge man. Hij beschrijft veel wonderen, ontmoetingen met monniken en andere ervaringen.
Het holenklooster was sinds het einde van de 16e eeuw uitgegroeid tot een centrum van hervorming en wederopbouw. Van daaruit ging de orthodoxe kerk de strijd aan met de contrareformatie en met de met Rome geünieerde, tegenwoordig Grieks-katholiek genoemde kerk. Inmiddels waren de abten van het klooster en orthodoxe leken erin geslaagd het klooster te herbouwen en kringen van intellectuelen, schrijvers en docenten aan te trekken. Kyiv werd zo een centrum van een orthodoxe culturele renaissance. Petro Mohyla vond in deze context uiteindelijk ook zijn eigen roeping. Hij werd monnik, en werd niet veel later tot archimandriet gekozen. Enkele jaren later volgde een benoeming tot metropoliet van Kyiv.
Al in 1632 voegde hij verschillende leerinstellingen in Kyiv samen tot het Kyivse collegium. In Mohyla’s tijd als archimandriet en metropoliet verwierf het collegium snel een reputatie als een goede, serieuze onderwijsinstelling, op gelijk niveau met andere instellingen in het Pools-Litouwse rijk. In de drukkerij verschenen kalenders met lokale heiligen en liturgische boeken met uitgebreide theologische uitleg over elk sacrament. Zo kon iedereen zien dat orthodoxen wel degelijk wisten wat ze geloofden. Ook stelde Mohyla een catechismus en de tekst van een orthodoxe geloofsbelijdenis samen. Die laatste werd lange tijd met de centrale teksten van de westerse confessies vergeleken en later, na enkele correcties, door de orthodoxie als geheel aangenomen.
Mohyla bewerkstelligde dus een bloei en tegelijk modernisering van de orthodoxe kerk, vanuit Kyiv, maar met uitstraling door heel Oost-Europa. Op het collegium werden ook priesters opgeleid, en de ateliers van het holenklooster trokken iconenschilders aan van ver weg, tot aan de Balkan. Mohyla bereikte dit alles als een bekwame organisator, die zijn adellijke netwerken en ook zijn vermogen goed wist te benutten. Eigenlijk had hij, zoals tijdgenoten het soms zagen, ook als monnik nooit echt afscheid genomen van zijn elitaire en adellijke afkomst en zelfbewustzijn. Waarschijnlijk was hij minder een reflecterende theoloog en geleerde dan een organisator van wetenschap en onderwijs. De teksten die onder zijn naam zijn verschenen, zijn meestal niet of niet alleen door hemzelf geschreven, maar door een kring van geleerden die hij in Kyiv om zich heen verzamelde (en betaalde). Wel zette hij zijn naam nauwelijks onder teksten die hij niet minstens zelf had gelezen of geredigeerd.
Potret Mohyla. Bron: Wikimedia Commons
Katholicisme en orthodoxie gaan hand in hand
Wij hebben naast dagboeken en notities maar weinig gepubliceerde teksten die echt origineel van hem zijn. Waar een tekst wel uitsluitend aan hem kan worden toegeschreven, gaat het soms om een adaptatie van rooms-katholieke voorbeelden. Dat betekent geenszins dat hij ze slechts imiteerde. Hij gaf bijvoorbeeld een vertaling van de Imitatio Christi van Thomas van Kempen uit, maar bracht er waar nodig veranderingen in. Hij verschoof het accent van spiritualiteit voor iedereen naar instructie voor priesters en geestelijken. Het werk dat hij ondanks zijn vroege overlijden heeft achtergelaten, is niet alleen indrukwekkend in zijn omvang; het staat ook voor een hoofdstuk in de lange geschiedenis van ontmoetingen, conflicten en wederzijdse beïnvloedingen tussen orthodoxie en rooms-katholicisme. Mohyla en zijn kring maakten zonder aarzelen ook gebruik van katholieke teksten en geschriften, maar waakten er zorgvuldig voor de orthodoxe traditie niet te laten verwateren. Hij keek kritisch naar de bekeringsactiviteiten van katholieke ordes van deze tijd, maar verhield zich altijd respectvol tot de katholieke traditie.
Mohyla en zijn werk vormen een hoofdstuk uit de geschiedenis van het Europese grensland, het snijvlak tussen oosters en westers christendom. Oekraine iwas in die tijd zowel een ontmoetingsruimte (ukraina letterlijk als ‘grensland’, van kraina, grens, grensgebied), als een gebied met een eigen cultuur en tradities (u kraju – ‘in het land’). Tot op heden speelt deze ambivalentie een belangrijke rol bij discussies onder Oekraïense historici. Mohyla’s verworvenheden horen in elk geval bij de geschiedenis van de vroegmoderne Oekraïne, met Europese invloeden en ook toen al met Oekraïens-orthodoxe gelovigen en mensen die andere geloofsovertuigingen aanhingen. Het is een positief verhaal van wederzijdse beïnvloeding in plaats van confessionele oorlogen – de Dertigjarige Oorlog woedde juist in deze tijd in het Westen. Het is een verhaal van pogingen tot toenadering die men oecumenisch zou kunnen noemen, en van een vreemdeling die een integraal onderdeel van de Oekraïense culturele en religieuze geschiedenis werd.
Handtekening van Petro Mohyla met titel: ‘Petr’ Mohila, aartsbisschop en metropoliet van Kyiv, Halitsj en heel Rus’. Bron: Wikimedia Commons.
