De Syrisch-Orthodoxe Kerk herdenkt dit jaar op verschillende plaatsen dat 800 jaar geleden één van hun grootste theologen en kerkvaders werd geboren. In de westerse wereld staat hij bekend als Barhebraeus, in het Oosten noemt men hem Bar `Ebroyo, een persoonlijkheid die het verdient om bij zijn werk stil te blijven staan en die ons ook vandaag nog kan inspireren. Bijzonder is dat we goed over zijn leven geïnformeerd zijn. In zijn historiografisch werk geeft hij veel informatie over zijn eigen tijd en de rol die hij daarin gespeeld heeft. Bovendien schreef hij een korte spirituele autobiografie en vinden we ook nog materiaal in sommige van zijn gedichten.
Hij werd geboren in 1226 in de stad Melitene, het huidige Malatya in Oost-Turkije. Melitene was een multiculturele stad, met een Armeense, Syrisch-Orthodoxe, Byzantijnse en islamitische bevolking, en multiculturaliteit zal een kenmerk worden van zijn latere oeuvre. Westerse geleerden hebben zijn naam Bar `Ebroyo vaak geïnterpreteerd als ‘‘zoon van een Hebreeër’’, m.a.w. hij zou van joodse afkomst zijn, temeer omdat zijn vader Aaron heette. In het Oosten wist men beter. Aaron was een tamelijk courante naam in de Syrisch-orthodoxe gemeenschap, en `Ebroyo betekent ‘‘iemand die afkomstig is van `Ebro’’, een plaatsje aan de Eufraat, niet ver van Malatya, de plaats van origine dus van zijn familie. In Melitene kreeg Johannon – dat is zijn doopnaam – onderricht van zoals hij zelf zegt ‘uitstekende leermeesters’. We mogen aannemen dat het hier ging om een eerste initiatie in de traditie van zijn eigen kerkgemeenschap. Hij leerde er ook zeker de klassieke Syrische taal, die gebruikt werd in liturgie en literatuur en die ook de taal zou worden van het merendeel van zijn geschriften. Op de leeftijd van 18 jaar vertrok zijn familie naar Antiochië, nu Antakya geheten en gelegen in Oost-Turkije, maar toen in bezit van de kruisvaarders, waar hij dus ook enige kennis opdeed van het westers christendom. In deze regio studeerde hij verder filosofie, maar ook begint hij studies in de geneeskunde, onder meer aan een befaamd hospitaal in Damascus, waar hij kennis maakte met de Arabische geneeskunde en zich ook bekwaamde in het Arabisch.
Een jonge bisschop
Aan deze wetenschappelijke carrière kwam er al spoedig een eind: op twintigjarige leeftijd werd hij door de patriarch tot bisschop gewijd. ‘Twintig’ moeten we misschien niet helemaal letterlijk nemen, maar hij vermeldt het zelf in verschillende van zijn geschriften. Het betekent in ieder geval niet het einde van zijn wetenschappelijke belangstelling, zoals we verder op zullen zien. Na eerst aan de leiding gestaan te hebben van twee kleinere bisdommen in zijn geboortestreek werd hij tot metropoliet aangesteld van de belangrijke stad Aleppo. Dit gebeurde in de periode dat de Mongoolse heerser Hülagu de islamitische hoofdstad Baghdad ten val bracht (1258) en zo een einde maakte aan het kalifaat en een eeuwenoude islamitische dynastie. Barhebraeus kende Hülagu persoonlijk. Toen Hülagu Aleppo belegerde in 1260, onderhandelde Barhebraeus met hem over de veiligheid van zijn gemeenschap. Hoewel hij hier niet erg succesvol in was, koesterde hij toch een grote bewondering voor de Mongoolse heerser. Hij noemt hem later zelfs een nieuwe Constantijn, alsof er nu nieuwe kansen aanbraken voor de christenen van het Midden-Oosten. Hülagu, gehuwd met een christelijke vrouw, had inderdaad grote sympathie voor het christendom, en dit gold ook voor zijn onmiddellijke opvolgers.
Mafriaan
Rond zijn veertigste jaar breekt er een nieuwe periode aan in zijn leven. Hij wordt dan mafriaan, een ambt eigen aan de Syrisch-Orthodoxe Kerk, de vertegenwoordiger van de patriarch in de zgn. oostelijke gebieden (tegenwoordig Irak en Iran), een regio die vanuit de meer westelijke gebieden waar de patriarch resideerde, maar moeilijk te besturen was. Mafriaan, in het Syrisch mafryono, betekent letterlijk de bevruchter, namelijk die de gaven van de H. Geest verleent, m.a.w., hij had de wijdingsmacht vergelijkbaar met die van de patriarch, dus ook van bisschoppen. In deze functie was hij natuurlijk verantwoordelijk voor de contacten met de politieke autoriteiten, en hij trekt dan ook regelmatig naar Maragha in West-Iran, de hofstad van de Mongoolse heersers. Zijn eigenlijke officiële plaats van residentie was het nog bestaande klooster van Mar Matta in Noord-Irak. Op 60-jarige leeftijd sterft hij ook in Maragha, waar hij begraven werd. Later is zijn lichaam overgebracht naar Mar Matta, waar ook nu nog regelmatig pelgrims naar toe trekken voor gebed. Zijn laatste uren zijn prachtig beschreven door zijn broer Barsaumo, die hem zou opvolgen als mafriaan.
Wetenschap
Als monnik en bisschop was hij natuurlijk thuis in de theologische en spirituele literatuur van zijn Kerk. Zo schreef hij in de eerste jaren van zijn mafrianaat een theologische summa in twaalf delen, met de titel de Kandelaar van het Heiligdom. De kandelaar wordt hier gezien als de steun of ondersteuning van de waarheid zoals die oplicht in de Heilige Schrift. Opmerkelijk is dat vooral in de eerste meer filosofische delen de auteur zich laat beïnvloeden door islamitische auteurs. Op het gebied van de exegese schreef hij een omvangrijk commentaar op de hele bijbel, de Opslagplaats der Geheimen, vooral gebaseerd op vroegere Syrische exegeten. Als bisschop en mafriaan had hij natuurlijk ook te maken met kwesties van kerkelijk recht, zowel intern, de organisatie van de eigen kerkgemeenschap, als extern, de positie en de daarmee samenhangende plichten en voorrechten van christenen in een maatschappij, waar traditioneel islamitisch recht de toon zette. Hij schreef daarom een interessant Boek met canonieke Richtlijnen, een titel ontleend aan een islamitische jurist. Het externe deel is in belangrijke mate geïnspireerd door islamitisch recht en breekt aldus met een vroegere traditie.
Mystiek auteur
Zijn meest belangrijke werken zijn waarschijnlijk zijn twee kronieken, één in het Syrisch en één in het Arabisch. De Syrische kroniek bevat een kerkelijk deel, de geschiedenis van zijn eigen gemeenschap, maar opvallend ook van de met zijn gemeenschap rivaliserende Nestoriaanse Kerk, en daarnaast een schets van de politieke ontwikkelingen. Vooral zijn beschrijvingen van contemporaine ontwikkelingen bieden een schat van soms unieke informatie en geven inzicht hoe een kerkleider aankijkt tegen de gebeurtenissen van zijn tijd. De Arabische kroniek laat iets zien van de bewondering die Barhebraeus heeft voor islamitische wetenschappers.
Van zijn overige werken – méér dan dertig, op het gebied van filosofie, geneeskunde, natuurwetenschappen – noem ik nog zijn Ethicon, een leefregel bestemd voor zowel voor monniken als leken, en zijn Boek van de Duif, een herwerking hiervan voor kluizenaars. Beide werken bevatten prachtige passages over de liefde tot God, waar Barhebraeus naar voren komt als een spiritueel en zelfs mystiek auteur. Hij was duidelijk méér dan kerkleider en geleerde, zoals ook blijkt uit zijn autobiografie, waarin hij zijn spirituele groei beschrijft en zijn ontdekking van de mystieke traditie van zijn Kerk.
Voorloper van oecumenisch denken
We mogen Barhebraeus een voorloper noemen van oecumenisch denken. In zijn autobiografie, geschreven niet zo lang voor zijn dood, schrijft hij:
‘[Als bisschop] ontkwam ik er niet aan me bezig te houden met disputen en discussies met de leiders van andere confessies (…). Maar toen ik hierover een zekere tijd had nagedacht, kreeg ik de overtuiging dat de onderlinge twist tussen christenen niet op feitelijkheden berust, maar veeleer een kwestie is van woorden en termen. Allen belijden immers dat Christus volledig God is en volledig mens, zonder vermenging of verwarring van [zijn twee] naturen. Sommigen noemen deze relatie natuur, anderen persoon, anderen hypostase. Zo ontdekte ik dat alle christelijke volkeren in wezen één zijn, en rukte ik volledig de wortel van haat uit mijn hart.’
Hij doelt hier natuurlijk op de christologische discussies, de traditionele splijtzwam van de Midden-oosterse christenen die eeuwenlang de theologische agenda hadden bepaald. In de Kandelaar van het Heiligdom had hij al eerder een compromisformule uitgewerkt, die acceptabel zou moeten zijn voor alle christenen en weigert hij de theologen van andere Kerken, inclusief de Latijnse, Europese Kerk, als ketters te beschouwen. Hoewel Barhebraeus niet de eerste was die zich zo uitdrukte, was het toch een inzicht dat in zijn tijd niet vanzelfsprekend was, en dat in bepaalde kringen -zeker in de Roomse Kerk – op onbegrip stuitte. Je kan hem een voorloper noemen van de christologische ‘agreements’ die sinds een aantal jaren gesloten zijn tussen de Rooms-Katholieke Kerk en de oriëntaalse Kerken, waarin ook erkend wordt dat de ruzies en banvloeken van het verleden eigenlijk misverstanden zijn geweest, een kwestie van terminologie, niet van inhoud.
Bewondering voor islamitische geleerden
Ik noemde al Barhebraeus’ bewondering voor islamitische wetenschappers. Dit is zeker een kenmerk van héél zijn oeuvre: de verworvenheden van de wetenschap van islamitische geleerden, toegankelijk te maken voor zijn achterban, zeker voor hen die geen Arabisch kenden. Hij parafraseerde of vertaalde werken van filosofen als Avicenna of al-Razi, medische of astronomische autoriteiten, zoals de Maragha-geleerde al-Tusi, en hij gebruikte naast christelijke ook islamitische bronnen voor zijn kronieken. Hij legt ook uit waarom:
‘Wij Syrische christenen die in het verleden de leermeesters waren van de moslims, verkeren nu in de noodzaak voor wijsheid en geleerdheid aan te kloppen bij hén !’
Hij denkt, misschien met spijt, terug aan de periode dat het andersom was, dat christelijke geleerden Griekse filosofie en medische wetenschap doorgaven aan de moslims, die, zoals hij erkent, daarop verder bouwden en de oude systemen tot perfectie brachten. Maar er is meer. Zijn reeds genoemde Ethicon en Boek van de Duif zijn in sterke mate geïnspireerd door een magistraal werk van de islamitische auteur al-Ghazali (gest. 1111), Nieuw leven voor de wetenschappen der godsdienst, dat ook nu nog populair is. In het werk van Ghazali herkent hij zichzelf, de voorbeelden die Ghazali geeft doen hem denken aan de woestijnvaders, en hij beschrijft hem als iemand die niet bekommerd is om de uiterlijke plichten en rituelen van zijn godsdienst, maar naar de kern gaat. Deze impliciete erkenning van de mogelijkheid van authentieke religiositeit in een andere godsdienst -in andere geschriften laat hij zich ook kritisch uit over bepaalde islamitische leerstellingen en praktijken – toont Barhebraeus als iemand die bruggen wist te slaan: niet alleen de brug tussen kerkelijke traditie en wetenschap, tussen kerk en cultuur, tussen de verschillende kerkelijke confessies, maar ook tussen de spirituele tradities van christendom en islam.
Barhebraeus nu!
Het werk van Barhebraeus is overgeleverd in tientallen handschriften. Sommige geschriften wachten nog op nadere bestudering en zelfs op een kritische editie en vertaling. Zijn werk wordt in eigen kring nog veel gelezen. Toen ik in de jaren zeventig het Gabrielklooster in Tur Abdin bezocht was bisschop Efrem Bilgiç bezig het Ethicon uit te leggen aan sommige studenten en toekomstige monniken. De huidige drukkerij en uitgeverij van het Sint Efrem klooster in Glanerbrug is genaamd naar Barhebraeus, die onmiskenbaar hoort bij de identiteit – theologisch, spiritueel, canoniek – van de hedendaagse Syrisch-Orthodoxe Kerk .
Openingsfoto: Dertiende-eeuws icoon van Barhebraeus, afkomstig uit Libanon. Bron: Wikimedia Commons, https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barhebraeus_(Bar_Hebraeus)_Syriac_Orthodox_Icon.jpg
