Wat betekent vrijheid van geweten en hoe verhouden individuele vrijheid, religieuze gemeenschap en staatsmacht zich tot elkaar? Die vragen brachten onderzoekers in september jl. bijeen in Magdalene College in Cambridge. Tijdens de conferentie ‘Religion, Freedom of Conscience, and Human Rights in Russia and the West’ ter ere en ter voortzetting van het Keston Instituut verkenden zij de geschiedenis en actualiteit van religie en mensenrechten in Rusland en het Westen.
Het Keston Instituut is een van de belangrijke instituten die in de tijd van de Koude Oorlog christenen in de Sovjet-Unie ondersteunden, door onder andere onderzoek, het opzetten van een netwerk en het verschaffen van informatie. Het instituut werd in 1969 opgericht in het Verenigd Koninkrijk door o.a. dr. Michael Bourdeaux (1934-2021), Anglicaans priester en mensenrechten activist die tijdens zijn diensttijd gefascineerd raakte door Rusland, als Centrum voor de Studie van Religie en Communisme, gespecialiseerd in de studie van religie in de (voormalige) Sovjet-Unie en Oost-Europa. Vanaf het begin vormden het archief en de bibliotheek de kern van het onderzoeksinstituut. De materialen werden vaak door dr. Bourdeaux persoonlijk verzameld en waren overwegend, vanwege de gevoeligheid van mensenrechten en met name vrijheid van religie en geweten censuur in de Sovjet-Unie, clandestien als samizdat (letterlijk vertaald: zelf uitgave) gepubliceerd. Tevens verschenen er, in het tijdschrift Religion in Communist Lands regelmatig analyses over het lot van vervolgde christenen en geestelijken, en de situatie van geloofsgemeenschappen in de Sovjet-Unie.
Keston Instituut 2.0
Na de val van de Sovjet-Unie kreeg het Keston Instituut het moeilijk. Enerzijds kwam dat door de verwachting in het Westen dat het nu beter zou gaan met de mensenrechten in de voormalige Sovjet-Unie en in Oost-Europa, maar ook door het ouder worden van de oorspronkelijke oprichters. Men zocht in Europa en in de Verenigde Staten naar mogelijkheden om het archief en de bibliotheek bijeen te houden. Het in 2007 op te richten Keston Center for Religion Politics and Society aan de Baylor Universiteit in Texas bood zowel archief als bibliotheek onderdak, en begon met het belangrijke project: het digitaliseren van het archief.
Dit betekende echter niet dat het instituut helemaal uit het Verenigd Koninkrijk verdween. Keston UK en Keston aan Baylor Universiteit blijven nauw verbonden en samenwerken. De bovengenoemde conferentie, georganiseerd in samenwerking met Trinity College, Cambridge en het Northwestern University RPLRT onderzoeksinitiatief voor Russische filosofie, literatuur en religieus denken, was dan ook nadrukkelijk bedoeld om het Keston Instituut in zijn nieuwe vorm weer duidelijk op de kaart te zetten.
Mensenrechtenconferentie
Het thema mensenrechten en vrijheid van religie bleek voor zowel Rusland als het Westen weer actueel. Een breed spectrum aan thema’s kwam aan de orde als mensenrechten in de vroege en latere Sovjet-Unie, het denken over mensenrechten in de religieuze filosofie uit de Russische Zilveren Eeuw (1890-1920), maar ook het gedachtegoed en het activisme van de Frans-joodse filosofe Simone Weil (1909-1943), en de minder bekende Amerikaanse journaliste en christelijk activiste Dorothy Day (1897-1980), de Russische politiek vluchtelinge Hélène Iswolsky (1896-1975) en de Tsjechische dissidente Dana Nĕmcová (1934-2023) kwam aan de orde. Ook de huidige situatie van mensenrechten in Rusland, Roemenië, Tsjechië en Slowakije passeerden de revue.
De eerste dag werd afgesloten met een keynote van voormalig aartsbisschop van Canterbury dr. Rowan Williams met de titel Freedom of Religion and the Religion of Freedom: Perspectives from the Russian Christian World. In Cambridge hingen aankondigingen die het bredere publiek uitnodigden gratis naar hem te komen luisteren. De zaal zat bomvol en het was muisstil tijdens zijn lezing. Williams, die bekend staat om zijn interesse in de Russische-orthodoxie, benadrukte dat denken over vrijheid ook een eigen Russische traditie is. Deze traditie werd gedragen door dissidenten in de Sovjet-Unie zoals de priesters Gleb Jakoenin (1934-2014) die ageerde tegen vervolging door de staat en de infiltratie in de Russisch Orthodoxe Kerk (ROK) door de KGB, en Aleksandr Men (1935-1990), die werd vervolgd vanwege zijn missionaire activiteiten en onder nog steeds onopgehelderde omstandigheden op straat werd vermoord. Beide orthodoxe priesters lieten zich inspireren door het Russische religieuze denken in de Zilveren Eeuw, onder andere door Vladimir Solovjov en Nikolaj Berdjajev.
Rowan Williams tijdens zijn presentatie. ©Josephien van Kessel
Visies op vrijheid
Zowel Jakoenin als Men pleitten niet alleen voor vrijheid voor de orthodoxe religie. Zo schreef Men een essay waarin hij zijn pluralistische en religieus visie op de staat uiteenzet en pleit hij tegen het orthodoxe denkbeeld van ‘symfonie’ tussen staat en kerk. Beiden verzetten zich tegen filosofische stromingen, die volgens hun de idee van vrijheid ondermijnen, maar tegelijk pilaren vormden van de Sovjetideologie: de idee dat er maar één richting in de menselijke geschiedenis is (determinisme), een overdreven geloof in alleen wetenschap en rede (rationalisme) en het idee dat het alleen materiele factoren zijn die de loop van de geschiedenis en het geloof van mensen bepalen (materialisme). Voor zowel Jakoenin als Men is vrijheid de ‘notie van een uniek centrum van handelen in de menselijke persoon’. Ze erkennen dat er daarom geen universele methode bestaat en dat er altijd onvoorspelbare uitkomsten kunnen zijn (contingentie).
Williams behandelt vervolgens drie mogelijke antwoorden op deze contingentie. Zo is de vrijheidsopvatting van Friedrich Schelling, die veel invloed had op de Russische religieuze filosofie. Vrijheid heeft volgens Schelling een metafysisch primaat in het goddelijke. In deze visie blijft de willekeur bestaan. Een tweede antwoord op rationalisme en materialisme is dat van schrijvers en theologen zoals Dostojevski (1821-1881), Alexej Chomjakov (1804-1860), Vladimir Solovjov (1853-1900) en Sergej Boelgakov (1871-1944) die pleitten voor een niet-afgedwongen ‘delen van een ethische visie’. Vrijheid is dan niet willekeurig maar bestaat in het afstemmen van individuele gedachtes op een collectieve morele visie. Williams noemt hier Solovjov’s ideaal van een vrije theocratie als doel van de maatschappij.
Een derde antwoord zit besloten in Wegen van de Russische Theologie van de filosoof George Florovski (1893-1976). Dit werk draait om het begrijpen en bekritiseren van ideeën van vrijheid. Volgens Florovski is de geschiedenis chaotisch, een constant spel van vrijheid en een interactie van vrije actoren. Christus is daarbij de factor, die – zoals een magneet – deze chaos ordent en de grenzen van goed en kwaad opnieuw vastlegt: de ‘betekenisgevende grens van de geschiedenis.’ Florovski stelt net als Boelgakov de podvig – de religieus geïnspireerde heldendaad – centraal. De podvig is een vrij engagement, waarbij de actor zelf verandert in en door zijn engagement. Hij wordt deel van een groter geheel, maar zonder zijn vrijheid te verliezen. Florovski houdt volgens Williams als enige de vrijheid van religie en de religie van vrijheid in balans.
De tweede dag van deze conferentie over mensenrechten werd afgesloten met muziek, het recital ‘De schilderijententoonstelling’ van Modest Musorgski (1839-1881) door pianist Dominik Stadler. Een onverwacht maar heel passend einde van deze mooie conferentie op de prachtige locatie van Magdalene College Hall in Cambridge.
