Proefschrift en promotie van metrop. Athenagoras (Peckstadt) van Brussel en België, exarch van Nederland en Luxembourg, op de Radboud Universiteit.
Op 11 mei 2026 vond in de aula van de Radboud Universiteit Nijmegen een verdediging van een proefschrift plaats. In principe hetzelfde als altijd: Er is een cortège, met de decaan, de promotores, de leden van de manuscriptencommissie, en deskundige gasten. Iedereen stelt zijn, ook soms kritische, vragen aan de promovendus, die eerst een samenvattende uitleg heeft gegeven over het onderwerp van zijn proefschrift, en de inzichten die zijn onderzoek heeft opgeleverd. Ook nu beginnen de vragen gewoon met “geachte kandidaat …”
Geen bijzondere rechten dus, en ook geen bijzondere aanspreekvorm. De kandidaat moet de experts te woord staan, en doet dat deels tevredenstellend, deels heel goed. Maar toch is iets anders. Niet alleen de leden van het cortège met hun toga’s, maar ook de kandidaat heeft een lang en zwart gewaad, in dit geval het gewaad van een Grieks-orthodoxe priester, samen met een borsticoon. Op het podium staat als “geachte kandidaat … “ deze keer Zijne Eminentie Athenagoras (Peckstadt), metropoliet van Brussel en Belgie van het Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel en exarch van Nederland en Luxemburg.
Een redelijk nieuw onderwerp
Dat een orthodoxe bisschop uit België zich bezig houdt met de geschiedenis van de oosterse christenen in België en Nederland ligt eigenlijk voor de hand. Maar het is ook een thema waarover nog veel onderzoek te verrichten valt. Vandaag de dag is het aantal orthodoxe gelovigen in deze landen aanzienlijk, maar ook al 300 jaren geleden telde een multireligieuze stad zoals Amsterdam binnen haar muren reeds een relevante groep van oosterse christenen. De parochie van de Heilige Catharina werd in de 18e eeuw opgericht door Griekse kooplieden, die in den vreemde hun eigen geloof wilden praktiseren, en hun confessionele identiteit bewaren. De Griekse gemeenschap kocht in 1764 het grachtenpand Oudezijds Voorburgwal 91 (tegenover de Oude Kerk) en verbouwde het interieur tot dat van een orthodoxe kerk. Een ets uit de tijd laat zien hoe het eruit zag. Een iconostase scheidde het altaargedeelte van de ruimte voor de gewone parochieleden en kerkgangers. Banken stonden er, anders dan in een Westerse kerk, niet, omdat de liturgie staande werd gevierd, maar er waren armleuningen en haakjes voor hoeden en mutsen.
[Beeld: Interieur van de Grieks-Orthodoxe kerk in het huis De Drie Valken op Oudezijds Voorburgwal 91, tijdens bediening van het heilig avondmaal. Techniek: ets. Prent uit: William Hurd. Oude en tegenwoordige staat en geschiedenis van alle godsdiensten, uit het engels vertaald. Amsterdam Martinus de Bruyn 1782. (1786) – Archief Amsterdam, no. 010094006606
Dat kooplieden zich in een West-Europese stad zoals Amsterdam vestigden, had eigenlijk vooral te maken met handelscontacten met de verschillende Griekse eilanden en verder het Middellandse zeegebied en de provincies van het Ottomaanse rijk. Maar dit was slechts het uitgangspunt.
Een paar dingen waren wel eerder bekend over deze parochie, en al te lezen op een website van de stad Amsterdam. Maar daar staat het verhaal geïsoleerd, en veel details ontbreken er nog. Het proefschrift waarover het nu gaat levert een bijdrage aan onze kennis over de orthodoxe diaspora in West-Europa en het Nederlandse taalgebied in de vroegmoderne tijd. Hierbij gaat het eigenlijk om twee grote historische contexten: de ene is de Orthodoxie in het Oosten van Europa, een andere is de religieuze situatie in een stad als Amsterdam in het Westen. In de 18e eeuw, en voor het opkomen van het moderne nationalisme, bestond er onder de orthodoxe gelovigen in de landen van Oost-Europa, in het Ottomaanse rijk, de Balkan, Griekenland ook enkele eeuwen na het val van Constantinopel 1453 nog steeds een gevoel van samenhorigheid, van deel uitmaken van een grotere, dan wel confessioneel, niet nationaal gedefinieerde gemeenschap. Deze orthodoxe gemeenschap definieerde haar profiel en identiteit in een tijd, waar de Westerse christelijke confessies met hun missionarissen zich steeds meer naar het Oosten uitbreidden, ook juist in tegenstelling tot het Westerse, Latijnse christendom. Een eerste deel van dit proefschrift schetst deze grotere context en de conflicten die deze tegentelling opriep. In contact met hun Westerse tegenstanders leerden de Oosterse christenen wie ze waren, een geleidelijke proces van eigen identiteitsvorming, door liturgie, geloofsbelijdenissen, taal.
Vraag is dan hoe deze identiteit in een diaspora-situatie bewaard bleef. Aan de hand van uitgebreid en grotendeels ongepubliceerd archiefmateriaal reconstrueert de studie van metropoliet Athenagoras waarom deze migranten het initiatief namen om een eigen kerkelijke gemeenschap te vormen en hoe zij erin slaagden hun religieuze en culturele identiteit te bewaren, terwijl zij tegelijkertijd integreerden in de Nederlandse samenleving. Een van de belangrijkste bronnen zijn de dagboeken van een Griekse handelaar, Ioannis Pringos (c. 1725–1789), in het Nederlands soms weergegeven als Johannes Brink. Zijn in het Grieks geschreven dagboeken worden ook vaak betiteld als “de Kronieken van Amsterdam”.
De nieuwe parochie had banden met het Oecumenisch Patriarchaat, de Orthodoxe Kerk van Rusland en Europese religieuze netwerken. Voor deze banden waren er soms ook praktische redenen. Het was bijvoorbeeld moeilijk om geschikte priesters te vinden, en de correspondentie hierover ging naar Griekenland, naar Constantinopel, de berg Athos, maar later ook naar de orthodoxe zusterparochie in Londen. Met de priesters die op dergelijke initiatieven uiteindelijk gestuurd werden, was het niet altijd makkelijk. Een verliet de parochie weer na enkele jaren, en nam een aantal liturgische voorwerpen mee. Een ander ging na een tijd, en na veel gesprekken met een gereformeerde geleerde, over naar het Calvinisme. De Amsterdamse overheid tolereerde het oprichten van een kapel en parochie, vooral omdat ze duurzame contacten met de welvarende kooplieden en hun netwerk naar de Middellandse zeegebieden belangrijk vond. De situatie van de gemeenschap in een andersgelovige omgeving schiep desondanks interactie, maar ook problemen – misschien net zo als vandaag nog. De parochie was in elk geval niet alleen een plaats van eredienst, maar ook een centrum van sociale samenhang, culturele uitwisseling en religieuze dialoog in een overwegend protestantse omgeving. Na een aantal jaren kwamen ook gemengde huwelijken voor, en de Griekse gemeenschap vestigde zich steeds meer in de Amsterdamse omgeving. Eigenlijk moet men tot einde van de 18e eeuw vooral zeggen, de Orthodoxe gemeenschap, omdat tot de parochie niet alleen Grieken, maar bijvoorbeeld ook Russische zeevaarders behoorden. Er moesten priesters worden gevonden die de liturgie niet alleen in het Grieks, maar ook in het Kerkslavisch konden vieren. Langzaam maar zeker zorgden de banden met het hof van de tsaren in Sint Petersburg, en de (onder meer financiële) steun door koningin Anna Pavlovna voor een groter wordende invloed van de Russische Orthodoxie. Desalniettemin bleef de gezamenlijke noemer voor de zelfidentificatie van de parochie het Orthodox geloof.
Orthodoxe en nationale identiteit(en)
Maar dat is weer slechts een deel van het verhaal. Ook voor andere conflicten in de Oosters-christelijke wereld werd deze parochie een soort vergrootglas. Aan het einde van de 18e eeuw kwamen er namelijk overal in Europa langzaam de nationale bewegingen op, en de Grieks-Orthodoxe parochie in Amsterdam bleef daarbij niet gespaard. Een lid van de parochie was in de jaren 1772-1779 Adamantios Koraïs, een van de grote promotoren van een Griekse nationale onafhankelijkheid. Koraïs was door zijn vader, een koopman, naar Amsterdam gestuurd, om daar zijn kennis van handelszaken verder te ontwikkelen, maar verwaarloosde diens zaken, om zijn kennis van de Griekse taal, traditie en literatuur te verrijken. Zijn kritiek op de Orthodoxe Kerk van Constantinopel en haar panorthodox zelfbeeld, dat hij strijdig vond met een Griekse nationale idee, zorgde al in de tijd in Amsterdam voor conflicten; hetzelfde gold voor zijn sympathieën voor de ideeën van de Franse Verlichting. Koraïs vertrok uiteindelijk naar Parijs. Een paar jaren later was de zaak van zijn vader bankroet. Adamantios Koraïs groeide ondertussen, vooral na de succesvolle Griekse Onafhankelijkheidsstrijd (1821-1829), uit tot een van de grote nationale schrijvers van een nationaal Griekenland. Zijn voorbeeld laat zien, hoe een ook op de kerkelijke identiteit gegronde nationale beweging in botsing kon komen met een orthodox, niet nationaal gedefinieerd gevoel van gemeenschap.
Na de dood van koningin Anna Pavlovna in 1865 viel ook haar steun weg, en de Griekse parochie hield enkele jaren later op te bestaan. Zoals het proefschrift dat in veel details duidelijk maakt, is deze geschiedenis een voorbeeld voor grotere ontwikkelingen. Meer dan een lokale geschiedenis biedt dit werk een nieuw perspectief op de Griekse en orthodoxe diaspora in Nederland en op de rol van religie als drijvende kracht achter identiteitsvorming, integratie en intercultureel samenleven in vroegmodern Europa. De lange geschiedenis van het Oosters Christendom in het Nederlands taalgebied kent nog veel witte plekken. Wie er in de toekomst over wil schrijven zal dat niet kunnen zonder deze studie te raadplegen.
Promotors vanuit de Radboud Universiteit waren prof. Heleen Murre-van den Berg en prof. Peter Nissen (†), die helaas op 6 februari van dit jaar is overleden. Hij werd zeer gemist bij de promotie. IvOC-directeur (en auteur van dit artikel) Alfons Brüning fungeerde eerder als voorzitter van de manuscriptencommissie.
Het proefschrift is inmiddels bij Radboud University Press gepubliceerd en kan gratis worden gedownload.
