Een regeringsleider die van de afzetting van de hoogste religieuze leider in het land een speerpunt van zijn beleid maakt. Dat is wat momenteel in Armenië gebeurt.
Op school hebben we geleerd over de investituurstrijd, toen roomse keizers twistten met de bisschop van Rome over het recht op bisschopsbenoemingen, of over Franse koningen die pausen en tegenpausen in Avignon installeerden, of over de kerkpolitiek die Napoleon aan de machteloze Pius VII opdrong, of zelfs over de aanhoudende armworsteling over de benoeming van bisschoppen in China tussen Beijing en de Heilige Stoel. Niets daarvan associëren we met een moderne democratie of met een rechtstaat waar de scheiding van kerk en staat wordt gerespecteerd.
De Republiek Armenië is dan ook geen moderne rechtstaat of democratie, wat Europees commissievoorzitster Ursula von de Leyen en andere Brusselse politici daarover met grote trom in Jerevan ook mogen verkondigen. De Armeense eerste minister Nikol Pasjinjan heeft verschillende oppositieleiders wederrechtelijk achter de tralies gezet, waaronder initiatiefnemer Samvel Karapetjan van de grootste oppositiegroep ‘Sterk Armenië’, die vorig jaar werd opgepakt. Ook voormalig president en leider van de ‘Armenië Alliantie’, Robert Kotsjarjan, belandde onlangs in voorarrest.
Rechtszaak tegen de katholikos
Maar nog merkwaardiger dan deze houdgreep van de eerste minister op het gerechtelijk apparaat en de politiek geïnspireerde rechtszaken tegen tientallen oppositieleiders, is de rechtszaak tegen de katholikos van de Armeens-apostolische Kerk en zes van zijn prelaten. Karekin II, katholikos van Alle Armeniërs en patriarch van Etsjmiadzin, verscheen begin augustus voor een eerste keer op beschuldiging van machtsmisbruik voor een rechter in Armavir, hoofdstad van de provincie waarin Etsjmiadzin ligt. De katholikos had geweigerd een bisschop in zijn ambt te herstellen, ofschoon een burgerlijke rechtbank de betrokken bisschop in zijn gelijk had gesteld.
Sinds de zomer van vorig jaar roepen Nikol Pasjinjan en zijn echtgenote Anna Hakobjan, onder meer op hun persoonlijke Facebookpagina, op de katholikos af te zetten. Zij rakelen daarvoor onder meer het oude gerucht op dat Karekin II het niet te nauw zou nemen met zijn celibaatsverplichting en zelfs een onwettige zoon zou hebben. De klachten over de luxueuze levensstijl van Karekin II zijn allerminst nieuw, maar voor de zomer van 2025 had niemand daar ooit een punt van gemaakt – ook Pasjinjan niet, die sinds de Fluwelen Revolutie van 2018 premier van Armenië is.
Kaarten opnieuw geschud
De clash tussen ‘Burgercontract’ – de politieke beweging van Pasjinjan – en de Armeens-apostolische Kerk heeft dan ook niets te maken met de levensstijl van hoogste spirituele leider van Armenië, maar alles met de weigering van de Armeens-apostolische Kerk om zich neer te leggen bij de ‘ommezwaai van Pasjinjan’. Tot een paar jaar geleden was de eerste minister immers van mening dat ‘Karabach Armeens is; punt!’, zoals Pasjinjan het in 2023 nog theatraal verklaarde in Stepanakert, de hoofdstad van de voormalige niet-erkende autonome republiek Artsakh in Opper-Karabach.
Intussen zijn de kaarten opnieuw geschud: Armenië heeft de 44-daagse oorlog tegen Azerbeidzjan in 2020 verloren, en hoewel de Russische president Vladimir Poetin zich in november 2020 garant verklaard had voor de autonomie van Artsakh en de vrije doorgang via de Laçin-corridor van Stepanakert naar de Armeense stad Goris, werd die Laçin-corridor in 2023 negen maanden lang door zogezegde milieuactivisten geblokkeerd. In september 2023 viel Azerbeidzjan opnieuw aan, en de ruim 100.000 getergde Armeense inwoners van Artsakh vluchtten massaal naar het moederland.
Azerbeidzjan veegt nu systematisch elke referentie naar 1700 jaar Armeens-christelijke beschaving in Artsakh weg. Wie ongestraft blijft na genocide en etnische zuivering, weet zich immers niet geremd het allemaal nog eens over te doen. De Turken deden het destijds in het oosten van Anatolië, voor de Armeense Genocide van 1915 bekend als West-Armenië. En Hejdar Aliyev, de vader van de huidige Azerbeidzjaanse dictator Ilham Aliyev, deed het in de jaren negentig van vorige eeuw in de Azerbeidzjaanse exclave Nachitsjevan.
Katholikos Karekin II van Armenie. © Wikimedia Commons
Europa zwijgt
Zowel in Turkije als in Azerbeidzjan worden de misdaden tegen de Armeniërs nog altijd steevast ontkend. Maar ook Europese leiders zwijgen er vaak over: Ursula von der Leyen noemde Ilham Aliyev zomer 2023 in Bakoe een ‘betrouwbare partner’ terwijl de bevolking van Artsakh op het eigenste moment werd uitgehongerd; de Amerikaanse vicepresident JD Vance schrapte na een belletje uit Ankara de woorden ‘Armeense Genocide’ uit zijn social-mediabericht bij zijn bezoek aan Tsitsenakaberd, het memoriaal voor de slachtoffers van de ‘Grote Misdaad’ (Medz Yeghern) in Jerevan; enzovoort.
Alleen de Armeens-apostolische Kerk wil de herinnering aan het onrecht van 111 jaar geleden en de aanklachten over de etnische zuivering in Artsakh niet laten schieten. En dat stoort Pasjinjan, want zijn pogingen om onder Amerikaanse auspiciën vrede met Azerbeidzjan en Turkije te sluiten, berusten op toegeven en zwijgen. Vandaar het voortdurende verdacht maken van al wie wel voor Artsakh opkomt. Internationaal zijn dat het Europees parlement, de Raad van Europa, het Internationaal Gerechtshof in Den Haag en zelfs de Armeense diaspora, waar Pasjinjan nu eveneens mee op ramkoers ligt.
Versplinterde oppositie
In Armenië zelf is de oppositie versplinterd over een dozijn politieke allianties en partijen, dat Pasjinjans ‘Burgercontract’ ruimschoots als winnaar uit de bus kwam bij de parlementsverkiezingen van zondag 7 juni 2026. De beweging ‘Tavoesj voor het vaderland’ van de Armeens-apostolische aartsbisschop Bagrat Galstanjan had misschien wel het verschil kunnen maken, maar de eerste minister neutraliseerde Galstanjan en andere kritische prelaten door ze tot net voor de verkiezingen achter de tralies te zetten.
Zullen we ooit te weten komen hoe Pasjinjan een tiental Armeens-apostolische bisschoppen plots zo ver kreeg om afstand te nemen van de katholikos en om de oproep van de premier om de katholikos af te zetten, te steunen? Wellicht was er voor elk van de betrokken prelaten een persoonlijke motivatie: ambitie, chantage van overheidswege omwille van bepaalde stinkende potjes, wie zal het zeggen? Spil van deze putsch tegen de katholikos was bisschop Gevorg Sarojan, primaat het bisdom Masyatsotn. En natuurlijk ging Pasjinjan met camera’s in het kielzog net bij die bisschop ter kerke.
Begin dit jaar echter ontzette hij de katholikos Sarojan uit het bisschopsambt en bracht hem naderhand zelfs terug tot de lekenstand. Bovendien kwam in de Oostenrijkse abdij van Sankt Pölten een bisschoppensynode bijeen (waar de katholikos zelf niet bij was; hij was door de regering verboden het land te verlaten) waar de rangen weer gesloten werden. Alleen Sarojan en enkele volgelingen weigerden loyaliteit aan de katholikos te betuigen. (En primaat Vrtanes Abrahamjan van Artsakh, ook onder de dissidenten, zwijgt al maanden in alle talen; naar verluidt kampt hij met een zware depressie.)
De dissidentie in de Armeens-apostolische Kerk was bezworen, en de gevangengezette bisschoppen werden – naar verluidt onder zware druk van Brussel – net voor de verkiezingen vrijgelaten. Of in het geval van Galstanjan: van de gevangenis naar huisarrest verwezen. Maar na zijn nipte verkiezingsoverwinning schakelde Pasjinjan weer enkele versnellingen hoger: niemand minder dan katholikos Karekin II zelf, en zes van zijn medewerkers, werden op beschuldiging van machtsmisbruik voor de rechter gedaagd. Zijne Heiligheid die een bisschop afzet: in Armenië is dat nu strafbaar.
Een eerste rechter in de hoofdplaats van de provincie Armavir, waarin de patriarchale zetel van Etsjmiadzin ligt, wist aan het wespennest te ontsnappen. ‘Ik ben Armeens-apostolisch gedoopt en kan dus onmogelijk oordelen over de hoogste spirituele leider van mijn Kerk, was de argumentatie om zichzelf te wraken. Ook een tweede en derde rechter wisten’zo te ontkomen. Zij verwezen de zaak respectievelijk naar Jerevan en vervolgens naar het Hof van Cassatie. Inmiddels nam ook de aanklager in de zaak ontslag en… stuurde het hof van Cassatie de zaak weer naar provinciehoofdplek Armavir waar de carroussel begon. Voor een volgend rondje?
Disputabel beleidspunt: afzetten katholikos
Theater dus in de rechtszalen van Armavir, maar ook in het nieuw verkozen Armeense parlement. Dat opende voor het eerst sinds de onafhankelijkheid van de Republiek Armenië zonder uitnodiging voor de katholikos om de legislatuur te zegenen. De Burgercontract-parlementsleden noemen de katholikos – net als Pasjinjan het al maanden doet – steevast met zijn (seculier-burgerlijke) doopnaam, wat protest van de oppositie uitlokt. Leden van de regeringspartij kloppen op de banken als de oppositie ‘katholikos Karekin’ roept.
Na het samenstellen van zijn nieuwe regering had Pasjinjan nog een verrassing: het hervormen van de Armeens-apostolische Kerk, inclusief de afzetting van de katholikos, was een van de speerpunten van het beleidsprogramma. Stel je even voor dat de Italiaanse eerste minister zou oproepen om paus Leo XIV af te zetten, of dat rooms-katholiek minister-president Rob Jetten zich zou keren tegen kardinaal-aartsbisschop Wim Eijk van Utrecht? En wat mij nog het meeste verbaast, is dat de alle westerse media en kanselarijen in de Europese hoofdsteden, en zelfs de Heilige Stoel, in alle talen zwijgen.
Openingsfoto: graffiti met beeld van Nikol Pasjinian uit 2018 met de leuze: “Zege voor het volk ”. © Wikimedia Commons.
