Dit jaar vierden de meeste orthodoxe gelovigen het Feest van de Heilige Drie-eenheid op 31 mei. Dit feest komt overeen met Pinksteren in de westerse liturgische kalender en behoort tot de belangrijkste, maar ook theologisch meest complexe feesten van het kerkelijk jaar.
Volgens de Heilige Schrift waren alle leerlingen van Christus vijftig dagen na zijn verrijzenis op één plaats bijeen. Daar hoorden zij een geluid als van een hevige wind uit de hemel en waren zij vervolgens getuige van de neerdaling van de Heilige Geest. De Drie-eenheid verwijst naar de ene God in drie Personen: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Op dat moment hadden alle drie zich geopenbaard – van daar de naam van dit feest in de Oosters-christelijke traditie. Door de neerdaling van de Heilige Geest ontvingen de twaalf apostelen de gave van de verkondiging en trokken zij de hele wereld in om het Woord van God te verkondigen (Handelingen 2:1–4).
Iconen van de Heilige Drie-eenheid behoren tot de bekendste afbeeldingen uit de oosterse christelijke wereld. De Heilige Drie-eenheid van Andrej Roebljov uit de vijftiende eeuw, die onlangs vanuit de Tretjakovgalerij werd overgebracht naar de Drie-eenheids-Sergius-Lavra bij Moskou, geldt als het bekendste voorbeeld.
Dit hoogfeest, een van de twaalf grote feesten van het kerkelijk jaar, valt aan het begin van de zomer. De bijbehorende feestdagen worden in de volkstraditie ook wel de Groene Feestdagen genoemd. Op deze dag worden kerken in veel regio’s versierd met groene takken en bloemen, die bij de iconen, op de vloer en op de vensterbanken worden neergelegd – kortom overal waar daarvoor plaats is.
Drie-eenheidspoortkerk van het Holenklooster
Tot de indrukwekkendste kerken die aan dit feest zijn gewijd, behoort de Drie-eenheidspoortkerk van het Holenklooster (Lavra Petsjerska) in Kyiv (Oekraïne). De kerk heeft haar oorspronkelijke architectonische vorm uit de tijd van het Kievse Rijk grotendeels behouden. Zij werd gebouwd tussen 1106 en 1108 en doorstond zelfs de Mongoolse invasie van de dertiende eeuw. Eeuwenlang begon voor iedere pelgrim de tocht naar de Kyivo-Petsjerska Lavra bij deze kerk, waarvan de naam (Oekraiens Троїцька надбрамна церква) letterlijk ‘kerk boven de poort’ betekent.
Later werden echter elementen toegevoegd van wat tegenwoordig bekendstaat als de Kyivse barok, een stijl die tevens getuigt van de verbondenheid van het Holenklooster met de Europese cultuur van die tijd. De geschiedenis van de Lavra is nauw verweven met de politieke en kerkelijke geschiedenis van de Oekraïense gebieden onder verschillende heerschappijen. Zo behoorde de Oekraïense kozakkenleider (hetman) Ivan Mazepa (1639–1709) tot de initiatiefnemers van de vernieuwing van de kerk in barokstijl aan het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw. Een vermoedelijk portret van hem is nog altijd te zien op een van de muren van de kerk.
De Poortkerk van het holenklooster Kyiv. Bron: Wikimedia Commons. CC BY-SA 3.0. Foto: Sergiy Klymenko, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=1761909.
Alle iconografische motieven van de fresco’s en iconen in deze kerk houden op de een of andere manier verband met het thema van de Heilige Drie-eenheid en de Goddelijke Liturgie. Tegelijk vertelt iedere afbeelding haar eigen verhaal.
Het zijn verhalen over de theologische uitleg van het dogma van de Heilige Drie-eenheid. De binnenbeschildering van de Poortkerk dateert uit het begin van de achttiende eeuw, toen het godshuis werd hersteld na de brand die de Lavra in 1718 had getroffen. Gedurende een periode van ongeveer twintig jaar creëerden de iconenschilders van de Lavra van Kyiv – van wie de namen van enkelen zijn overgeleverd – een beeldencyclus die met de middelen van de schilderkunst en op een hoog theologisch niveau het dogma van de Heilige Drie-eenheid verbeeldde. Deze beschildering was bedoeld voor theologisch beschaafde monniken en pelgrims die vertrouwd waren met de theologische discussies van hun tijd.
Wie de Drie-eenheidspoortkerk binnenging, zag meerdere voorstellingen van de oudtestamentische Drie-eenheid van het type ‘Abrahams gastvrijheid’. Een daarvan bevat zelfs een citaat uit het boek Genesis (“Zie, drie mannen stonden voor Abraham. Hij boog zich neer en zei: ‘Mijn Heer, als ik genade in uw ogen heb gevonden, ga dan niet aan uw dienaar voorbij.'” (Genesis 18:2–3)), waarin Abraham en Sara worden bezocht door drie engelen die de Heilige Drie-eenheid symboliseren. De ontmoeting van de mens met de Drie-eenheid verwijst naar het mystieke begrip van de goddelijke natuur: één in wezen, maar drievoudig in personen. De iconografie die op deze scène is gebaseerd, maakte het mogelijk dit complexe theologische concept op een aanschouwelijke wijze weer te geven, terwijl tegelijkertijd de nauwe verbondenheid met de Bijbeltekst behouden bleef.
De tweede voorstelling van de oudtestamentische Drie-eenheid van het type ‘Abrahams gastvrijheid’ bevindt zich in de rijk gesneden iconostase van de kerk. Naast de drie engelen zijn ook Abraham en Sara afgebeeld.
Op de tafel staan eetgerei, brood, vis (als symbool van Christus) en vruchten, waaronder druiven als symbool van de eucharistie. Opvallend zijn bovendien de messen en vorken – voorwerpen die in die tijd door de gewone bevolking nog niet werden gebruikt.
Oudtestamentische Drie-eenheid „Adams Gastvrijheid“, 1734–1735. Fragment. Ikonostasis van de Poortkerk van het Holenklooster Kyiv. Bron: Heorhij Kovalenko, Svjati vorota vičnoho Kyjeva i juvilejnyj rik, lb.ua, 12.05.2025. Foto: Maksym Ritus, https://lb.ua/society/2025/05/12/675259_svyati_vorota_vichnogo_kiieva_i.html
Deze kerkicoon maakt tegelijkertijd deel uit van de volledige iconografische compositie van het kerkgebouw. Aan de tegenoverliggende zijde van de iconostase bevindt zich de icoon van de nederdaling van de Heilige Geest op de apostelen, terwijl in het bovenste register van de iconostase een voorstelling van de nieuwtestamentische Drie-eenheid te zien is. Deze als het ware driehoekige compositie wordt voltooid en bekrachtigd door nog een afbeelding van de nieuwtestamentische Drie-eenheid: een monumentaal fresco in de koepelkalot van de kerk.
De nieuwtestamentische Drie-eenheid, in de koepelkalot, Poortkerk van het holenklooster Kyiv. Bron: Monumentalnyj žyvopys Trojickoji nadbramnoji cerkvy Kyjevo-Pečerskoji Lavry. Katalog. Red. Alina Kondratjuk. Kyjiv: Kvic, 2005. Kat. Nr. 35, S. 125.
Tegen een gouden achtergrond zijn God de Vader en God de Zoon afgebeeld, gezeten op tronen te midden van wolken. Boven hen verschijnt de Heilige Geest in de gedaante van een duif met uitgespreide vleugels. De hoofden van de figuren zijn naar het midden van de compositie gewend, terwijl de voorstellingen zich harmonieus voegen naar de bolvormige welving van de kerkkoepel.
God de Vader is voorgesteld als een oude man met een witte baard. Zijn hoofd wordt omgeven door een driehoekige nimbus, omlijst door een rode contourlijn. Aan weerszijden van de nimbus bevindt zich het monogram van God de Vader. Zijn rechterhand is opgeheven in een zegenend gebaar, terwijl hij in zijn linkerhand een rijks- of wereldsymbool houdt: een blauwe bol met gouden versieringen.
Links bevindt zich de gestalte van Jezus Christus met een ronde nimbus, eveneens omrand door een rode lijn. Daarnaast staat het monogram ‘God de Zoon’. Christus heeft zijn linkerhand opgeheven met de handpalm naar boven geopend, terwijl hij in zijn rechterhand een gouden scepter vasthoudt. Over zijn ontblote bovenlichaam is een rood offerkleed (purperen mantel) gedrapeerd.
De Heilige Geest is afgebeeld als een duif met een ronde, rood omrande nimbus. Aan drie zijden van de nimbus staat het opschrift: ‘God, de Heilige Geest’. Aan de voeten van de tronen zijn de hemelse heerscharen, cherubijnen en engelen weergegeven.
Oosters-christelijke iconografie
Dit type voorstelling van de nieuwtestamentische Drie-eenheid vond vanuit de West-Europese traditie zijn weg naar de oosters-christelijke iconografie. Het is gebaseerd op de theologische uitleg van de heilige Hiëronymus van Stridon bij Psalm 109 (110). Vanaf de twaalfde eeuw komen varianten van dit beeldschema voor in de illustraties van verschillende liturgische handschriften. In de veertiende eeuw verspreidde het schema zich ook in de kunst van de Byzantijnse wereld en ontwikkelde het zich tot een zelfstandig iconografisch type.
In de Oekraïense sacrale kunst zijn dergelijke voorstellingen vooral vanaf de tweede helft van de zeventiende eeuw aanwijsbaar. Hun relatief late verbreiding hangt samen met de theologische discussies over de vraag of God de Vader als een oude man mocht worden afgebeeld. Daarbij werd verwezen naar de woorden uit het Evangelie volgens Johannes:
“Niemand heeft ooit God gezien; de eniggeboren Zoon, die zelf God is en aan het hart van de Vader rust, Hij heeft Hem doen kennen.” (Johannes 1:18)
Toch waren voorstellingen van de nieuwtestamentische Drie-eenheid in de lokale iconografische traditie al wijdverbreid in de jaren 1730, toen de fresco’s van de Drie-eenheidspoortkerk in Kyiv werden geschilderd. Als voorbeeld dienden vaak kopergravures uit die tijd en de zogenoemde kozhbushky: voorbeeldboeken met gravures, voor de iconenschilders van de Lavra, die in de iconenateliers werden bewaard. Een van de makers van dergelijke kopergravures was Alexander (Oleksandr, als monnik Antonij) Tarasevitsj (ca. 1640–1727). Hij genoot zijn artistieke opleiding in Augsburg (Beieren) bij de broers Philipp Kilian (1628–1693) en Bartholomäus Kilian (1630–1696). Zijn kopergravure “De nieuwtestamentische Drie-eenheid” uit 1677 vormde waarschijnlijk een van de voorbeelden voor nog een van de vijf gelijknamige composities in de Drie-eenheidspoortkerk van Kyiv.
De kopergravure van Tarasevitsj diende als voorbeeld voor de voorstelling van de nieuwtestamentische Drie-eenheid in het gewelf van het middenschip. Tegen een grijsblauwe achtergrond zijn God de Vader (rechts) en God de Zoon (links) afgebeeld, gezeten te midden van wolken en omringd door de hemelse heerscharen. Boven hen verschijnt de Heilige Geest in de gedaante van een duif met uitgespreide vleugels. Christus houdt met zijn rechterhand een groot houten kruis vast, terwijl hij zijn linkerhand met geopende handpalm uitnodigend naar de beschouwer uitstrekt.
De nieuwtestamentische Drie-eenheid in het gewelf van het middenschip. Poortkerk van het holenklooster Kyiv. Bron: Jennifer Boyer – www.flickr.com, CC BY 2.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=36090556
De bewening van Christus
Een andere afbeelding van de nieuwtestamentische Drie-eenheid in de Drie-eenheidskerk, die zich in het gewelf van de concha van de centrale apsis bevindt, gaat terug op een nog beroemder artistiek voorbeeld. Als voorbeeld voor het gelaat van God de Vader diende het schilderij “De bewening van Christus” van de Nederlandse renaissanceschilder Maarten van Heemskerck. De makers van de muurschilderingen in de Drie-eenheidskerk kenden dit werk vermoedelijk via grafische reproducties.
De nieuwtestamentische Drie-eenheid in het gewelf van de concha (apsiskoepel). Centrale apsis. Bovenste en middelste register van de schilderingen. De Poortkerk van het Kyjivse Holenklooster. Bron: Monumentalnyj žyvopys Trojickoji nadbramnoji cerkvy Kyjevo-Pečerskoji Lavry. Katalog. Red. Alina Kondratjuk. Kyjiv: Kvic, 2005. Kat. Nr. 174, S. 213.
Het gebruik van West-Europese voorbeelden in de oost-christelijke iconografie is een kenmerkend aspect van de Oekraïense sacrale kunst uit de barokperiode, waaronder ook de voorstellingen van de Drie-eenheid in de Poortkerk.
„Bewening van Christus“ (ca 1540), Maarten van Heemskerck. Bron: Wikimedia Commons. Public Domain.
Een ander bijzonder kenmerk van deze schilderingen is de buitengewone rijkdom aan groentinten. De iconenschilders van de Kyjiv-Petsjerska Lavra versierden de Drie-eenheids-Poortkerk als symbool van de Groene Feestdagen door haar te vullen met voorstellingen van weelderige vegetatie. Landschapsmotieven verschijnen op de muren, rondom de vensters en zelfs op de rijk gesneden rugleuningen van de oude kerkbanken (stasidia).
De kerk zelf werd door de theologen van Kyjiv vergeleken met een altijd groene boom die nooit kan verwelken. In de woorden van Johannes Chrysostomos: „…zijn ranken en planten verwelken niet, de bomen dragen vrucht, hun bladeren vallen niet af en zijn niet onderworpen aan de vergankelijkheid van de tijd” (Homilie over Pinksteren). De groene bomen in de landschapscomposities op de muren en in de vensteromlijstingen van de narthex vormen zo een barokke metafoor voor de Kerk.
Paradijsfresco’s. De Poortkerk van het Kyjivse Holenklooster. Bron: Monumentalnyj žyvopys Trojickoji nadbramnoji cerkvy Kyjevo-Pečerskoji Lavry. Katalog. Red. Alina Kondratjuk. Kyjiv: Kvic, 2005. Kat. Nr. 16, S. 53.
In de schilderingen van de narthex vormen de natuur en de voorstellingen van heiligen een eenheid waarin de aardse en de hemelse wereld samenkomen. Aan de voeten van de heiligen ontvouwt zich een landschap met vogels, dieren en vissen – een beeld van het paradijs, de oorspronkelijke natuur en de goddelijke schepping.
Momenteel is de Drie-eenheids-Poortkerk in Kyiv wegens restauratiewerkzaamheden voor bezoekers gesloten. Door het uitbreken van de grootschalige Russische oorlog tegen Oekraïne hebben de restauratiewerkzaamheden vertraging opgelopen. Toch blijft de hoop bestaan dat pelgrims en bezoekers op een dag opnieuw de unieke voorstellingen van de Heilige Drie-eenheid in de Poortkerk zullen kunnen bewonderen.
