Dat is de titel van de icoon die ik heb gekozen. De icoon is geschilderd door vader Aristidis Garinis van de Grieks-Orthodoxe parochie in Queens, New York, en te zien op de website van de Grieks-Orthodoxe Aartsdiocees van America.
In het midden staat de Maagd Maria, de Moeder van God, omringd door mensen met verschillende ziekten en beperkingen. Helemaal links staat een oude vrouw die een kind in een rolstoel lijkt voort te duwen. Naast haar staat een jongeman, die als slechtziend of blind te herkennen is aan zijn stok, donkere bril en de hond die voor hem ligt. Tussen hem en de Maagd Maria staat nog een kind met de handen achter de rug, waarschijnlijk een verwijzing naar ADHD.
Aan de andere kant van de Maagd Maria staat een man die bijna knielt terwijl hij zijn hand tegen zijn wang houdt, waarschijnlijk vanwege hevige kiespijn. Achter hem staat een meisje met een gehoorbeperking dat gebarentaal lijkt te gebruiken. Naast haar staat een echtpaar met twee kinderen. Het echtpaar lijkt geen beperking te hebben, wat kan betekenen dat het om onzichtbare beperkingen gaat of dat zij de verzorgers van de twee kinderen zijn.
Eén van de kinderen lijkt op het autismespectrum te zitten, omdat zij gehoorbeschermers draagt en een AAC-apparaat (ondersteunende communicatie). Het andere kind, hoewel nog erg jong, gebruikt een looprek. Voor hen allemaal ligt een man in een bed, volledig verlamd of simpelweg te ziek om te kunnen staan. In de linkerbovenhoek is een hand te zien in een blauwe wolk. Boven de hand staat “IC XC”, wat aangeeft dat het de hand van de Zoon van God is die naar zijn moeder wijst.
Foto credit: Reddit, foto van originele icoon ‘My Refuge, My Strength’ by Rev. Aristidis Garinis, copyright Huffington Ecumenical Institute at HCHC
Een alternatieve versie van “Pokrov”
Hoewel de icoon nieuw is – dit thema bestaat als zodanig niet in de orthodoxe iconografie – sluit zij aan bij de traditie van iconen van de Moeder van God als beschermer van mensen in nood. Deze iconen verbeelden het verhaal achter het orthodoxe feest van de Bescherming van de Moeder van God.
Dit feest wordt gevierd op 1 oktober in vooral Slavische kerken (met name in de Russische en Oekraïense traditie, waar dit type icoon “Pokrov” heet) en op 28 september in de Griekse kerk. Het feest ontstond oorspronkelijk na het beleg van Constantinopel door barbaren in de 10e eeuw. Tijdens dit beleg zag Sint Andreas de Dwaas, een plaatselijke asceet, hoe de Moeder van God haar sluier afnam en die over de gelovigen uitstrekte, hen bedekkend (in het Kerkslavisch “pokroviti”) als teken van haar bescherming.
Gewoonlijk worden iconografische voorstellingen van dit gebeuren in drie niveaus weergegeven: onderaan de mensen die beschermd worden, in het midden de Moeder van God omringd door engelen en heiligen, en bovenaan Christus zelf in een wolk. De huidige icoon behoudt twee niveaus. Het onderste en middelste niveau tonen de Moeder van God te midden van degenen die zij beschermt en kracht geeft: mensen met beperkingen, zieken en hun verzorgers. Het bovenste niveau toont de hand van Christus in een wolk, wijzend naar de Maagd Maria.
Waarom deze icoon
Er zijn drie redenen waarom ik deze icoon heb gekozen. Ten eerste toont zij de wens van orthodoxe kerken om inclusie van mensen met een beperking binnen hun gemeenschappen te bevorderen. De icoon werd in opdracht gemaakt door vader John Chryssavgis, aartsdiaken van het Oecumenisch Patriarchaat, precies met dit doel. Zij werd gebruikt voor de conferentie “Gathered as One Body: Disability, Accessibility, and Inclusion in the Orthodox Church” (2025), gewijd aan toegankelijkheid van parochies, waar kerkleiders, geestelijken, theologen en belangenbehartigers praktische en spirituele manieren onderzochten om werkelijk inclusieve parochies te creëren.
Ten tweede behandelt de icoon beperking op iconografische wijze. Het aantal iconen dat dit thema raakt is vrij beperkt, en wanneer dat gebeurt is het meestal om te tonen dat een beperking genezen is. Dit perspectief maakt het moeilijker om mensen met een beperking binnen een gemeenschap te accepteren. Hoewel sommige mensen in principe genezing wensen, zijn er ook velen die zich juist op hun gemak voelen met hun beperking. Toch zijn er binnen de geloofsgemeenschap diegenen die denken dat een beperking genezen kan worden als er maar “harder” gebeden wordt. Deze icoon toont beperking als onderdeel van het leven, zonder belofte van wonderbaarlijke genezing door de Moeder van God. Mensen met een beperking worden eenvoudig onder haar bescherming geplaatst, zoals de titel zegt: mijn toevlucht en mijn kracht.
Ten derde spreekt de icoon mensen met een beperking aan op een manier waardoor zij zich gezien voelen. Wanneer zij hun eigen beperking of die van hun dierbaren herkennen in een icoon, kunnen zij ervaren dat hun leven door God wordt bevestigd en niet iets is om zich voor te schamen of om buitengesloten te worden.
Een ouder van Clementine, een meisje op het autismespectrum, schreef hierover:
Toen Clementine deze icoon zag en ik haar vroeg naar de mensen rondom de Theotokos, zei ze: “Allemaal familie.” Toen ik wees naar een meisje met gehoorbeschermers en een AAC-apparaat – dingen die deel uitmaken van het dagelijks leven van mijn dochter – legde ze haar hand op haar borst en zei: “Clementine.” Ik moet toegeven dat ik moest huilen. Deze icoon vereren betekent voor een deel mijn dochter en de hele familie van God vereren. De heilige Basilius zegt dat de eer die aan het beeld wordt gegeven overgaat op het voorbeeld; deze icoon vereren verplicht mij als vader om haar met diepe eerbied te behandelen en op te voeden, haar te zien zoals zij werkelijk is: een icoon van Jezus Christus. Hoewel haar bestaan iconisch is, had ik nooit verwacht mijn kind zo afgebeeld te zien – en dat is eigenlijk beschamend – maar zij is een levend beeld van God.
Een hernieuwd besef van gemeenschap
Op spiritueel niveau zie ik deze icoon als een voortzetting van de icoon van de Moeder van God als beschermer van Constantinopel tijdens het beleg door “barbaren”. Ook in de huidige context gaat het om bescherming. Mensen met een beperking staan vaak onder druk van eisen tot “normalisering” en productiviteit vanuit de samenleving. Zij worden beoordeeld volgens een mensbeeld dat door de Kerk nooit is aanvaard.
Christelijke heiligen hebben door de eeuwen heen duidelijk gemaakt dat ieder mens naar het beeld van God is geschapen en geliefd moet worden zoals hij of zij is. Toch staan de “barbaren” nog steeds voor de poort, vragend om normalisering en efficiëntie. De Moeder van God, die vaak symbool staat voor de Kerk zelf, biedt toevlucht en kracht aan mensen met een beperking die weerstand moeten bieden aan de dagelijkse druk van de samenleving. Zij verzekert hen dat alles goed zal komen en dat zij levende beelden van God zijn, waardig om geliefd en gerespecteerd te worden.
Dat de icoon slechts twee niveaus heeft en dat de Moeder van God zich midden tussen de mensen met een beperking bevindt, heeft nog een belangrijke spirituele betekenis. Zij ondersteunt hen niet van bovenaf, maar is bij hen aanwezig en pleit voor hen bij haar Zoon. Zij vraagt niet noodzakelijk om wonderbaarlijke genezing, maar om innerlijke vrede en om liefde en steun van de mensen om hen heen.
Zoals de Paraklesis (“aanroeping”, een canon in de Byzantijnse traditie) tot de Theotokos zegt:
Mijn ziel is tot het uiterste
vervuld met diepe wanhoop;
breng vrede, o Maagd, in de stilte
van uw Zoon en uw God, o onbevlekte.
~ Petre Maican
