Recensie Labour of Love. Text and Tradition in Contemporary Transnational Oriental Orthodoxy. Eds. Heleen Murre-van den Berg, Nijmegen: Radboud University Press, 2025, 253 pp. doi: 10.54195/utqa4903; gepubliceerd in Open Access en gratis te downloaden via de website van Radboud University Press.
Onderzoek naar Oosterse christenen in diaspora
Hoe leven de Oosterse christenen in de Westerse diaspora, en welke rol spelen teksten, boeken en erfgoed bij het bewaren van hun tradities? Dit boek verzamelt goed onderbouwde wetenschappelijke studies over een aantal Oosters-Oriëntaalse kerken in het Westen. De studies zijn voortgekomen uit een onderzoeksproject, dat in de jaren 2019-2024 aan de Radboud Universiteit in Nijmegen werd uitgevoerd.
Projectleider en redacteur Heleen Murre-van den Berg schreef de inleiding en de conclusie, terwijl acht andere auteurs bijdragen schreven over de teksten en tradities van verschillende Oriëntaalse kerken: de Ethiopisch Orthodoxe Kerk, de Syrisch Orthodoxe Kerk in Amerika en Zweden, de Syrisch Orthodoxe Kerk van Antiochië in Duitsland, de Koptische Kerk, o.a. in Groot-Brittannië en Frankrijk en de Armeens-Apostolische Kerk in Armenië en Amerika. Het gaat met name over het gebruik van die teksten en tradities in de diaspora in verschillende Europese en Noord-Amerikaanse landen.
Het ontstaan van het boek en het onderzoeksproject
In de inleiding beschrijft Murre-van den Berg hoe dit boek voortkwam uit een conferentie in het kader van het interdisciplinaire Europese Onderzoeksproject (ERC) Rewriting Global Orthodoxy: Oriental Christians in Europe, 1970-2020, waarvan de opstartfase midden in de moeilijke omstandigheden van de Covid-pandemie viel. Desondanks werden er in het kader van het onderzoeksproject drie conferenties georganiseerd, waarvan dit boek vooral de inhoud van de tweede reflecteert. De bijdragen kwamen uit verschillende disciplinaire achtergronden, zoals theologie, religiewetenschappen, Armeense geschiedenis, Midden-Oosten Studies, literatuur, geschiedenis en antropologie, en benaderden het onderwerp zowel van binnenuit als van buitenaf.
Teksten en tradities als levend erfgoed
Focus van de conferentie was hoe oude teksten opnieuw gebruikt worden in nieuwe contexten, hoe teksten en boeken een integraal onderdeel van geleefde religie zijn, en hoe de interactie tussen de inhoud en de materiële vormgeving van de boeken een belangrijk onderdeel van de Oriëntaals-orthodoxe religie vormt. Op vrijdag 27 maart j.l. gaf Murre-van den Berg over hetzelfde onderwerp een lezing in het kader van het door het Platform Oosters Christendom in het Museum Catharijneconvent georganiseerde symposium over het erfgoed van de Oosters christelijke kerken in Nederland. Tijdens het symposium ging het o.a. over deze door de diaspora meegebrachte, maar ook hier uitgegeven teksten, brochures en boeken, naast andere onderdelen van dat erfgoed, zoals kerkgebouwen, vastenvoedsel, kalligrafie en iconen.
De titel van het boek ‘Labour of Love’ deed me denken aan het Nederlandse spreekwoord ‘Liefdewerk – oud papier.’ Behalve dat het in veel gevallen inderdaad om oud, maar waardevol papierwerk gaat, drukt dat zeker ook het vele werk uit – vaak uit liefde gedaan en niet in geld beloond – dat zowel in het onderzoek als de productie van deze teksten en boeken is gestoken. De afzonderlijke artikelen zijn in het Engels geschreven door wetenschappers, maar voor iedereen die het Engels beheerst gelukkig goed leesbaar, en dankzij de publicatie in Open Access voor iedereen ook toegankelijk op de eigen computer. Twee van de auteurs maakten ook deel uit van de onderzoeksgroep van het ERC-project.
In haar inleiding haalt Murre-van den Berg een gedicht van Mor Julius van de Syrisch Orthodoxe Kerk (Suryoyo) aan. Mor Julius waardeert daarin het schrijven en verspreiden van boeken als een cruciaal element in het opbouwen van een kerkgemeenschap, gelijk aan het ‘opbouwen van zielen’ en het ‘verfraaien van kerkgebouwen’. Het is dus een belangrijk ‘liefdewerk’ van de leden van de kerkgemeenschap.
Oriëntaals-orthodoxe kerken in een transnationale context
De drie basisthema’s van dit boek en het onderzoek dat eraan ten grondslag lag zijn het Oriëntaals-orthodoxe christendom, de literaire tradities binnen de diverse takken hiervan, en de actoren in deze tradities. Het Oriëntaals-orthodoxe christendom is een groep christelijke kerken die de christologie van het concilie van Chalcedon (451) niet erkent en zich hierin onderscheidt van de Oosters-orthodoxe kerken, die dat wel doen.
Vanuit het perspectief van de huidige theologie zijn de puur christologische verschillen tussen deze kerken en de Oosters-orthodoxen minimaal. Zij onderscheiden zich echter ook in hun christelijke historische ontwikkeling. Een ander kenmerk van deze kerken is dat zij zich in een steeds dominanter Islamitische omgeving ontwikkelden. Ook zijn veel gelovigen uit deze kerkgemeenschappen de afgelopen 200 jaar en met name sinds 1960 in diverse golven geëmigreerd naar de overwegend christelijke landen van Europa en Amerika, waar zij hun eigen kerkgemeenschappen in diaspora hebben opgericht. Dat is de reden waarom deze kerken ook in de titel terecht “transnationaal” kunnen worden genoemd. In de inleiding vertelt Murre-van den Berg op fascinerende wijze over deze diverse geschiedenissen.
Een ander belangrijk kenmerk van deze verschillende kerkgemeenschappen is dat zij vaak in hun eigen taal de liturgie vieren: ook hun boekproductie is vaak in de eigen taal. Met hun toenemende vestiging in diverse Europese landen begint ook het proces van vertaling naar de lokaal gebruikte taal, ook omdat veel jongeren de liturgische taal steeds slechter spreken en lezen.
De Oriëntaalse christenen die in dit boek behandeld worden kwamen vaak tegelijk aan met de Protestantse en vooral Oosters-Katholieke christenen uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika (die hun liturgische tradities bewaard hebben, maar de Romeinse paus als hoofd erkennen). Deze zijn bijvoorbeeld de Maronieten uit Libanon, de Chaldeeuwse en Assyrische christenen uit Irak en Iran, en Rum christenen uit Syrië, Palestina en Libanon. Deze groepen werden echter niet meegenomen in dit onderzoek, ten eerste omdat de omschreven groep een redelijk vergelijkbare achtergrond en geschiedenis heeft, en omdat de groep anders te groot zou worden om zinvol vergelijkingen te maken.
De rol van boeken, taal en gemeenschap
Een belangrijk kenmerk van alle bijdragen in dit boek is dat de auteurs rekening houden met de interacties met de religieuze en sociale context waarin de gemeenschappen zich bevinden. De verschillende houdingen van de Europese landen ten aanzien van de relaties tussen kerk en staat beïnvloeden bijvoorbeeld de manieren waarop de Oriëntaalse christenen aan kerkopbouw kunnen doen.
De teksten die in het onderzoek meegenomen werden variëren van gebedenboeken, Bijbelse en liturgische boeken, lesboeken voor volwassenen en vooral kinderen, theologische en historische boeken geschreven voor experts en voor het bredere publiek binnen en buiten de kerkgemeenschappen, en allerlei boeken en boekjes voor speciale gelegenheden, zoals herdenkingsboeken, maar ook teksten die op deze boeken reageren, commentaar geven, vertalen of updaten.
Zoals Murre-van den Berg aangeeft worden in dit boek de tekstuele tradities niet om zichzelf gepresenteerd, maar als ‘levend erfgoed’ dat functioneert als cruciale bouwstenen voor de Oriëntaalse christenen om hun leven vorm te geven in de transnationale contexten waarin zij zich als diaspora gemeenschappen bevinden. Het is fijn dat de lezer via deze heel concrete voorwerpen de diverse gemeenschappen en hun hedendaagse context in diverse landen beter kan leren kennen. Ook omdat sommige van deze gemeenschappen soms vooral negatief in de publieke opinie naar voren komen, is het goed het ‘liefdewerk’ van veel leden binnen deze kerkgemeenschappen in het zonnetje te zetten.
